Tsuba — Japon kılıcının balçak: neden süslenirdi ve neden toplanır

Tsuba eli nasıl korur ve kılıcın dengesini nasıl sağlar

Tsuba (鍔), Japon kılıcının kabzası ile kılıcı arasındaki düz metal plakadır. Saplanma sırasında avucun ileri kayıp bıçağa gitmesini önler, karşı kılıcın darbesinin bir kısmını karşılar ve kılıca balçak kısmında ağırlık katarak silahın elde dengesini iyileştirir. Ortasında, kılıcın sap kısmı için bir delik vardır: nakago-ana. Birçok tsubanın yanlarında iki küçük oyuk daha bulunur: kozuka-hitsu — küçük yardımcı bıçak kozukanın sapı için, ve kogai-hitsu — aynı kılıç donanımında taşınan kogai iğnesi için.

Savaş tsubaları çoğunlukla sade demirden dövülürdü — sağlam ve savaşta elde fark edilmez. Sonraları ustalar bakır esaslı yumuşak alaşımlardan tören balçakları da yapmaya başladı: altın katkılı şakudo ve gümüşün bileşimin yaklaşık dörtte birini oluşturduğu şibuiçi. Her iki alaşım da özel işlemden sonra sıradan bakırın vermediği asil koyu veya gri-inci rengini alır.

Tsuba neden kılıçtan çıkarılabilir

Tsuba kılıca kalıcı olarak perçinlenmemiştir: ahşap kabzayla birlikte sap kısmında durur ve temizlik veya donanım değişiminde sökülür. Kılıç sahibi, kılıcın kendisine dokunmadan ruh hâline veya vesileye göre yeni bir balçak sipariş edebilirdi — tıpkı bugün saatin mekanizmasını aynı bırakıp kayışını değiştirmek gibi. Bu yüzden tsubalar bize kılıçlardan ayrı olarak ulaştı: günümüze kalan birçok balçağın eşleştiği kılıç artık yok.

Tsuba nasıl zırh parçası olmaktan çıkıp ustanın imzalı işi oldu

İlk tsubalar zırhın diğer parçalarından neredeyse farksızdı: sade demir diski, kılıcı veya miğferi yapan aynı usta döverdi. 16. yüzyılın sonunda, Momoyama döneminde, balçak oymacılığı ayrı bir zanaat olarak öne çıktı: tsubako, eserlerini imzalayan balçak ustaları. Bu dönemin demir tsubalarının en ünlü iki ustası, Owari vilayetinden Nobuie ve Kanaie sayılır: balçakları kaba dövücülüğü hassas delikli desenle birleştirir. Daha sonra, Tokugava şogunluğu döneminde, şogun ve samuray ileri gelenlerinin kılıç donanımları çoğu kez Goto atölyesine sipariş edilirdi — yüzyıllarca yumuşak metallerle çalışan bir oymacı ailesi.

1876 haitorei fermanından sonra tsubalara ne oldu

1876'da haitorei fermanı (廃刀令), Japonya'da askerler ve görev başındaki polis dışında herkesin günlük kılıç taşımasını yasakladı. Silah ustaları bir anda işsiz kaldı ve birçok eski kılıç balçaklarıyla birlikte yok pahasına satıldı. Bazı tsubalar bu dalgayı koleksiyoncular sayesinde atlattı: sanatsal değeri yüksek balçakları yabancı gezginler ve müzeler satın aldı. 19. yüzyılın sonlarına doğru tsubalar, bir zamanlar eşleştikleri kılıçlardan ayrı olarak Avrupa ve Amerika koleksiyonlarına dağılmıştı bile.

Yusufçuk, arma ve dalga: balçakta neler kazınırdı

Delikli desen sukaşi (透かし), ustanın deseni balçağın yüzeyine kazımadığı, tersine baştan başa kestiği tekniktir; böylece tsuba yer yer ajur hâline gelir. Motifler rastgele seçilmezdi: neredeyse her desen savaşta şans, uzun ömür veya belirli bir soya ait olma gibi bir dilek taşırdı.

• Yusufçuk (蜻蛉) — «zafer böceği», kaçimuşi: yalnızca ileri uçar ve asla geri gitmez, bu yüzden savaşçılar onu saldırıda direncin işareti sayardı.
• Aile arması (家紋, mon) — armalı tsuba, tören donanımının parçası olarak sipariş edilirdi; böylece kılıç sahibinin hangi haneden olduğu hemen anlaşılırdı.
• Çam, bambu ve erik (松竹梅, şoçikubay) — üç bitki bir arada soğuğa dayanıklılık ve şans demektir: çam ve bambu kışın yeşil kalır, erik diğerlerinden önce çiçek açar.
• Seigaiha dalgaları (青海波) — düzenli yarım daire tepelerden oluşan desen, sonsuz huzur ve refah dileği.
• Yarasa (蝙蝠, komori) — Çincede 蝠 işareti 福 «mutluluk» ile aynı sesi verir ve bu kelime oyunu Japon süslemesine şans dileği olarak geçmiştir.

Desendeki boş alan neden anlamın parçasıdır

Sukaşide kesilen kadar, yani çıkarılan da önemlidir. Boş alan bir bulutu, suyu veya yalnızca ana motifin siluetinin okunduğu zemini gösterebilirdi: usta aynı anda iki resmi düşünürdü — kesilen metali ve onun arasında kalan boşluğu.

鍔 ve 透: balçak ve ona ün kazandıran «delikli» desen

Tsubanın kendi işareti vardır — 鍔, okunuşu つば. Ancak konu için daha önemli olan başka bir kanji var — 透: «delikli, saydam» anlamına gelir ve 透かし鍔 (sukaşi-tsuba) — «delikli desenli tsuba» sözcüğünde geçer. Bu, tsubanın başlı başına bir eser olarak incelenmesine yol açan balçak tipinin adıdır: sade savaş taslağı saatlerce incelenmez, ama delikli siluet incelenir.

透 — значение: delikli, saydam, ışığı geçirmek, nüfuz etmek — онъёми: トウ — кунъёми: す.く、す.かす、す.ける、とう.る、とう.す — 10 штрих(ов). 透 — «delikli, saydam»: aynı işaret 透かし (sukaşi) — en iyi tsubaların süslendiği ajur oyma tekniğinde de bulunur.

透 balçaktaki desenin dışında başka ne anlama gelir

Aynı işaret sıradan 透明 (tomey, «saydam») sözcüğünde de geçer: hem cam hem de tsubanın delikli deseni aynı kökle tanımlanır — «içinden görünen şey». İşaretin okunuşları, bileşik sözcüklerde トウ ve ışığı geçirmek veya süzmekle ilgili öz Japonca fiillerde す(く), す(かす), す(ける)'dir.

«Balçak balçağa çarpışma» ifadesi ne anlama gelir

鍔迫り合い (tsubazeriai), kılıç dövüşünde savaşçıların kılıçlarını balçak balçağa dayadığı ve kimsenin rakibini geri itemediği anı tam anlamıyla betimler. Bu imgeden ifade günlük dile geçmiştir: kimin üstün geleceğinin belirsiz olduğu kıyasıya rekabet için kullanılır — spor maçından iş görüşmelerine kadar.

Kılavuz çizgiler üzerinden 透 işaretini yazın — koleksiyonluk tsubalara adını veren «delikli desen» işareti.

Sık sorulan sorular

Tsuba nedir?

Tsuba (鍔), Japon kılıcının metal balçağıdır: kabza ile kılıç arasındaki plaka; elin bıçağa kaymasını önler ve silahın dengesini sağlar. Savaş tsubaları sade demirden dövülür, tören tsubaları ise delikli desenlerle ve şakudo gibi alaşımlarla süslenirdi. Bugün tsubalar çoğu kez kılıçlardan ayrı olarak, bağımsız metal işçiliği eserleri olarak incelenir.

Japon kılıcında tsuba neden gereklidir?

Balçak olmadan saplanma sırasında el doğrudan bıçağa kayabilirdi. Ayrıca tsuba, karşı silahın darbesinin bir kısmını karşılayarak parmakları korur ve sahibinin statüsünün anlaşılabildiği süsleme parçası olarak hizmet ederdi.

Tsubalar nelerden yapılırdı?

Savaş balçakları sade demirden dövülürdü — sağlam, ucuz ve elde fark edilmez. İleri gelenlerin tören kılıçları için ustalar bakır esaslı yumuşak alaşımlar da kullanırdı: altın katkılı şakudo ve gümüşün bileşimin yaklaşık dörtte birini oluşturduğu şibuiçi. Özel işlemden sonra her iki alaşım da asil koyu veya gri-inci tonunu alır.

Koleksiyoncular neden tsuba toplar?

1876 tarihli haitorei fermanı Japonya'da günlük kılıç taşımayı yasakladıktan sonra silah ustaları işsiz kaldı ve eski kılıçlar toplu hâlde eritildi. Bu dönemde sanatsal değeri yüksek balçakları koleksiyoncular ve müzeler satın aldı; tsubalar yalnızca savaş kılıcının parçası olarak değil, minyatür heykel ve oyma olarak da kendi başına değer kazandı.

Tsubadaki delikli desen ne anlama gelir?

Delikli desen sukaşi (透かし) metale baştan başa kesilir; böylece balçak yer yer ajur hâline gelir, yalnızca üstten süslenmiş olmaz. Motifler anlamlı seçilirdi: «kaçimuşi» yusufçuk geri uçmadığı için saldırıda direnç vaat ederdi, aile arması sahibinin hanesini gösterirdi, dalgalar veya çam ile bambu ise refah ve uzun ömür dilerdi.

«Tsuba» Japonca nasıl yazılır?

Tsuba tek bir işaretle yazılır — 鍔, okunuşu つば. Bu kanji kesici silah konusunun dışında oldukça nadirdir ve tek başına günlük sözcüklerde neredeyse hiç görülmez. Konu için daha önemli olan başka bir işaret, 透 («delikli»): tsubaların koleksiyonluk hâle gelmesine yol açan sukaşi delikli desen tekniğini açıklar.

Kaynaklar

• Kotobank: 鍔 (つば)
• Tokyo Ulusal Müzesi: Japon kılıçları ve donanımları koleksiyonu
• Japonca Vikipedi: 廃刀令 — 1876 kılıç taşıma yasağı fermanı
• Kotobank: 鍔