Japon felsefesi — türleri ve farkları

Japon felsefesi nelerden oluşur: dört katman ve bir okul

Arama sorgularında Japon felsefesi genellikle güzel kelimelerden oluşan bir kümedir: ikigai, wabi-sabi, kintsugi, satori, bushido. Kelimeler gerçektir ama kökenleri farklıdır. Bir kısmı Budist okullardan gelir, bir kısmı Şinto'dan büyümüştür, bir kısmı Edo döneminde işlenen anakara Çin'in Konfüçyüsçü mirasıdır, bir kısmı ise felsefe bile değil, 18.–20. yüzyıl filologlarının derlediği zevk kategorileridir. Aşağıda bir harita var: her biri kendi katmanı ve kendi sayfası olan on iki kavram.

Bu katmanlar hangi ölçüte göre ayrılır

Budizm 'acı çemberinden nasıl çıkılır' sorusuna yanıt verir ve Çince'den çevrilen sutralara dayanır: Tendai ve Shingon okulları 9. yüzyılda, Amidaizm ve Zen (Rinzai ile Soto) 12.–13. yüzyılda gelmiştir. Şinto 'kamiyle nasıl doğru ilişki kurulur' sorusuna yanıt verir ve bir risaleye değil, törene ve mekâna dayanır. Konfüçyüsçü miras hiyerarşi ve görevle ilgilidir; Tokugawa döneminde Zhu Xi'nin neo-Konfüçyüsçülüğü neredeyse devlet ideolojisi gibi işledi ve bushido tam da oradan büyüdü. Estetik kategoriler dördüncü katmandır: dünyayı değil, algıyı tanımlarlar. Ayrı bir yerde 20. yüzyıl akademik felsefesi durur — Nishida Kitarō'nun Kyoto Okulu, Avrupa geleneğiyle onun diliyle konuşmaya çalışmıştır.

Kaizen

Kaizen (改善, 'daha iyiye değişim') her 'kadim Japon bilgeliği' listesinde istikrarla beşinci sırada yer alır — ve bu, tarihlendirmede yaklaşık bin yıllık bir hatadır. Kelimenin kendisi sıradandır, savaş öncesi sözlüklerde 'iyileştirme' anlamıyla bulunur. Sürekli küçük iyileştirmeler doktrini haline gelmesi savaş sonrası üretimde olmuştur: Amerikan sanayi eğitim programları, William Edwards Deming'in istatistiksel kalite kontrol dersleri ve Toyota üretim sistemi. 'Kaizen' terimini uluslararası ölçekte yaygınlaştıran ise Masaaki Imai'nin 1986 tarihli kitabıdır. Bu, adresi ve tarihi bilinen bir yönetim pratiğidir, keşişlerin mirası değil.

Bu konuda ilk kez okuyorsan nereden başlamalı

• Satori — çünkü Zen'in yapısı en iyi bununla anlaşılır: 'huzur' değil, alışılmış düşünme biçiminin kırılması. Satori'den zazen'e ve Rinzai'nin Soto'dan farkına geçmek kolaydır.
• Mono no aware — estetik kategorilerin en eskisi ve en dürüstü: 18. yüzyıl filologunun kavramı edebî malzemeden nasıl derlediği ve 'Genji Monogatari' olmadan neden işlemediği burada görülür.
• Wabi-sabi — çünkü Japon zevk kategorisinin Batı'da bir iç mekân stiline dönüşmesinin başlıca örneğidir. Geri kalanına karşı bir aşı olarak faydalıdır.
• Savaşçının yolu — çünkü bushido genellikle kadim bir yasa olarak sunulur; oysa bu, barış zamanında sonradan masa başında derlenmiş bir metindir ve 'Hagakure' ile 'Beş Çember Kitabı' birbiriyle çelişir.
• İkigai — çünkü en yeni ve en çok çarpıtılmış örnektir: Japonca kelime gündeliktir, dünya çapındaki şöhreti ise Japon olmayan birinin çizdiği diyagramla gelmiştir.

Tüm listede geçen kanjiler

哲 — значение: felsefe, şeffaf — онъёми: テツ — кунъёми: さとい、あきらか — 10 штрих(ов). 哲 (tetsu) — 'kavrayış, bilgelik'. Üstte 折 'kırmak, çözümlemek', altta 口 'ağız': anlamak için yüksek sesle çözümlemek. 学 'öğrenim' ile birlikte 哲学 — Batı terimini çevirmek için Japonların 19. yüzyılda oluşturduğu 'felsefe' kelimesini verir.

Neden 道 diğer tüm işaretlerden daha sık geçer

道 işareti kelime içinde 'dō', tek başına 'michi' okunur ve hem yol hem öğreti anlamına gelir. 武士道 (savaşçının yolu), 茶道 (çay yolu), 華道 (çiçek yolu), 書道 (yazı yolu), 神道 (tanrıların yolu) ve 柔道 (yumuşak yol) içinde yer alır. Mantık her durumda aynıdır: bir uğraş, yalnızca sonucu değil, öğrenme düzeni de olduğunda — örnekten taklitten kendi üslubuna — bir yola dönüşür. Bu yüzden Japonca zanaat anlatımında çevirmenin 'yol' diye aktarmak zorunda kaldığı kelime bu kadar sık duyulur.

道 — значение: yol, sokak, bölge, yolculuk, kurs — онъёми: ドウ、トウ — кунъёми: みち、いう — 12 штрих(ов). 道 (dō, michi) — 'yol, güzergâh, öğreti'. Solda 辵 — 'yolda gitmek', sağda 首 'baş': ileriye çevrilmiş başla hareketin kadim imgesi. Bushido, sadō ve judo'daki o işaret.

Kılavuz çizgiler üzerinden 道 yazın — hiçbir Japon 'yol'unun onsuz olmadığı işaret.

Bu kavramlar anime'de nerede görülür

• 'Mushishi' — neredeyse her bölüm geçiciliği kabullenme üzerine kuruludur: Ginko mushi'leri yenmez, onlarla yaşamanın yolunu bulur. Bu, zafer ahlakından çok Budist 無常'a yakındır.
• 'Rurouni Kenshin' — bushido'yla doğrudan bir tartışma: kahraman öldürmeyi reddederek kılıç ustası kalır ve dizi bunun ona neye mal olduğunu dürüstçe gösterir.
• 'Demon Slayer' — Tanjiro'nun antrenmanları zanshin'i her tanımdan daha iyi anlatır: tehlike vuruşla birlikte bitmez.
• 'One Punch Man' — ganbaru'nun parodisi: kahraman 'gerektiği gibi' gayretle çalışmış ve ödül olarak anlam yerine can sıkıntısı almıştır.
• 'Ateşböceklerinin Mezarı' — mono no aware hakkında tek kelime etmeden mono no aware; film tam da bu tonda durur.
• 'Your Name' — Şinto kökenli musubi kavramı doğrudan ekranda, büyükanne Mitsuha'nın ağzından dile getirilir.
• 'Fullmetal Alchemist: Brotherhood' — 'eşdeğer değişim yasası' dünyanın fiziği olarak sunulur ama Konfüçyüsçü karşılıklı görev fikri gibi işler.

Sık sorulan sorular

Japon felsefesi nedir ve nelerden oluşur?

Japon felsefesi dört farklı katmanın ortak adıdır: Zen dahil Budist okullar, Şinto kami kültü, Konfüçyüsçü hizmet etiği ve wabi-sabi gibi estetik kategoriler. Ayrıca 20. yüzyıl akademik Kyoto Okulu vardır.

Japonya dışında tanınan Japon düşünürler kimlerdir?

Dōgen — Soto okulunun kurucusu ve 'Shōbōgenzō'nun yazarı. Motoori Norinaga — mono no aware kavramını derleyen filolog. Nishida Kitarō — Kyoto Okulu'nun kurucusu. Ve Zen'i İngilizce konuşan kitlelere anlatan Suzuki Daisetsu.

Zen ve Şinto aynı şey mi?

Hayır, komşu şeyler bile değiller. Zen, 12.–13. yüzyıllarda Çin'den gelen, metinleri, manastırları ve oturma pratiği olan bir Budizm okuludur. Şinto ise ne kurucusu ne dogması ne de kutsal kitabı olan yerel kami kültüdür.

'Kaizen' ne demek?

Kaizen (改善) harfiyen 'daha iyiye değişim'dir. Sürekli küçük iyileştirmeler doktrini olarak savaş sonrası bir üretim pratiğidir: Amerikan sanayi eğitim programları, Deming'in dersleri, Toyota sistemi. Kadim bir felsefe değildir, öyle pazarlansa da.

Bu kavramlar için kanjiye neden ihtiyaç var?

Çünkü yazım kavramın bileşimini gösterir. 残心 — 'kalan kalp', 初心 — 'ilk kalp', 物の哀れ — 'şeylerin aware'si'. Kanji, çevirinin genellikle güzel bir deyimin arkasına sakladığı gerçek anlamı geri getirir.

Hangi kavramla başlamak daha iyi?

Satori ile: Zen'in gündelik 'huzur'dan farkını anlamanın en kolay yolu budur. Sonra en eski estetik kategori olarak mono no aware, ve Batılı üstyapının en tipik örneği olarak wabi-sabi.

Kaynaklar

• Stanford Encyclopedia of Philosophy: Japanese Philosophy
• Japonya Şinto Tapınakları Birliği (Jinja Honchō)
• Kotobank — Japonca ansiklopedik sözlükler