Yapon qilichlari: turlari va nomlari — tatidan naginatagacha
Yapon qilichlari tigʻ uzunligi va taqish usuliga koʻra bir necha turga boʻlinadi: tati, katana, vakizashi, tanto, odati, naginata va undan oldingi toʻgʻri tsurugi. Quyida har bir qilichning nomlari va turlari soʻz bilan, faqat rasmda emas: farq tigʻning egilishi, dastasi ostidagi qismning uzunligi va garda shaklida koʻrinadi.
Bu tigʻlarning har birining oʻz ishi, oʻz tutishi va tarixda oʻz oʻrni bor: baʼzilari otda chopish uchun, boshqalari tor xonada ishlatilgan, uchinchilari esa qurol emas, balki mavqe ramzi boʻlgan.
Yapon qilichlarining asosiy turlari: tatidan naginatagacha
Yapon sovuq qurollari tigʻ uzunligi va taqish usuliga koʻra turlarga boʻlinadi, «zoʻrligi»ga koʻra emas. Tati va katana — bir tigʻli egilgan qilichlar, ammo tati tigʻini pastga qaratib, belga osib taqilgan, katanani esa keyinchalik obi ortiga tigʻini yuqoriga qaratib tiqilgan. Vakizashi va tanto —katanadan qisqaroq boʻlib, yordamchi qurol boʻlgan. Odati va nodati standart uzunlikdan tashqariga chiqadi. Naginata rasmiy jihatdan qilich emas, balki uzun dastaga oʻrnatilgan egilgan tigʻli quroldir.
| Qilich | Tigʻ uzunligi | Qanday taqilgan / nima uchun |
|---|---|---|
| Tati (太刀) | odatda 70–80 sm | tigʻi pastga qaratib osilgan, Heian–Kamakura davri otliq jangchilarining quroli |
| Katana (刀) | taxminan 60–73 sm | obi ortiga tigʻi yuqoriga qaratib tiqilgan, Muromachi davridan samurayning asosiy quroli |
| Vakizashi (脇差) | 30–60 sm | doim yonida olib yurilgan, xonalarda ham, daisho toʻplamining bir qismi |
| Tanto (短刀) | 30 sm gacha | yaqin jang uchun xanjar va shaxsiy qurol sifatida |
| Odati / nodati (大太刀 / 野太刀) | 90 sm dan, ayrim namunalarda ikki metrdan ortiq | yelkada yoki orqada, jang va ibodatxona sovgʻalari uchun noyob qurol |
| Naginata (薙刀) | tigʻi 30–60 sm, dastasi 1,2–2,4 m | piyoda qoʻshin quroli, keyinchalik samuray uylaridagi ayollar quroli |
| Tsurugi (剣) | qisqa toʻgʻri ikki tomoni oʻtkir tigʻ | Kofun–Nara davrining oldingi quroli, kech oʻrta asrlarda asosan marosim buyumi |
Ular uzunligi va taqish usuli bilan qanday farq qiladi
Koʻz bilan turlarni uch belgi boʻyicha ajratish mumkin: tigʻning egilishi (tatida kuchli, katanada yumshoqroq, tsurugida deyarli toʻgʻri), dastasi ostidagi qismning uzunligi va tsuba gardasining shakli. Jang qilichlarida tsuba odatda oddiy dumaloq, tantanali va kechki namunalarda esa bezakli boʻladi.
刀 — har qanday qilich nomi boshlanadigan ikki chiziq
刀 — «qilich, tigʻ» maʼnosini bildiruvchi asosiy belgi, mustaqil soʻzda かたな (katana) deb, 日本刀 (nihontō, «yapon qilichi» — barcha sanab oʻtilgan turlar uchun umumiy atama) va 短刀 (tantō, qisqa qilich) kabi qoʻshma soʻzlarda とう deb oʻqiladi.
刀 — значение: qilich, tigʻ, pichoq — онъёми: トウ — кунъёми: かたな、そり — 2 штрих(ов). 刀 — «qilich, tigʻ, pichoq»: N3 darajasidagi asosiy belgi, 日本刀 (nihontō), 短刀 (tantō) va sovuq qurol haqidagi oʻnlab boshqa soʻzlarga kiradi.
«Qilich» asosiy belgisi qanday oʻqiladi
| Yaponcha | O'qilishi | Tarjimasi |
|---|---|---|
| 日本刀 | nihontō · nihontō | yapon qilichi — barcha turlar uchun umumiy atama |
| 刀 | katana · katana | qilich, tigʻ |
| 太刀 | tachi · tachi | qilich — katanadan oldingi soʻz |
| 刀鍛冶 | katanakaji · katanakaji | temirchi-qurolsoz |
| 反り | sori · sori | tigʻning egilishi |
刀 belgisini yoʻnaltiruvchi chiziqlar boʻylab yozing — asosiy «qilich» belgisi.
Anime va oʻyinlarda yapon qilichlari: butun toʻplam birdan koʻrinadigan joy
Butunlay qilich turlariga qurilgan oʻyin
- Touken Ranbu (Nitroplus / DMM, 2015) — qahramonlari inson qiyofasidagi turli xil tarixiy qilichlar boʻlgan oʻyin: tati, katana, vakizashi, tanto va odati alohida oʻynaladigan qahramonlar sifatida taqdim etilgan.
- Aksariyat samuray animelarida ekranda koʻproq katana koʻrinadi — vakizashi, tanto va ayniqsa odati ancha kam uchraydi va odatda ikkinchi darajali yoki gʻayrioddiy qahramonlarda boʻladi.
- Ekrondagi tigʻ silueti — qaysi qilich turi haqida gap ketayotganini yozuvsiz ham tushunishning ishchi usuli: qahramon boʻyiga nisbatan uzunligi va xonaga kirganda qurolni yechib olishi.
Tez-tez so'raladigan savollar
- Yapon qilichlarining qanday turlari bor va ular qanday nomlanadi?
- Asosiy turlari — tati, katana, vakizashi, tanto, odati (nodati ham deyiladi) va naginata, shuningdek undan oldingi toʻgʻri tsurugi. Ular birinchi navbatda tigʻ uzunligi va taqish usuli bilan farq qiladi: baʼzilari tigʻini pastga qaratib, boshqalari belga tigʻini yuqoriga qaratib tiqib, uchinchilari yelkada yoki orqada olib yurilgan.
- Yapon qilichlari bir-biridan nimasi bilan farq qiladi?
- Tigʻ uzunligi, egilishi, dastasi ostidagi qismning uzunligi va taqish usuli bilan. Katana va tati shakli jihatidan oʻxshash, ammo tati otliq jangchilar quroli sifatida tigʻi pastga qaratib taqilgan, katana esa piyoda samuray quroli sifatida obi ortiga tigʻi yuqoriga qaratib tiqilgan.
- Katana tatidan nimasi bilan farq qiladi?
- Tati katanadan bir oz uzunroq va belga tigʻi pastga qaratib osilgan — Heian–Kamakura davrining otda jang qilish quroli. Katana obi ortiga tigʻi yuqoriga qaratib tiqilgan, bu tigʻni chiqarishi bilanoq hujum qilish imkonini bergan — u Muromachi davridan asosiy qilichga aylangan.
- Odati va nodati nima?
- Tigʻi 90 sm va undan katta boʻlgan, ayrim namunalarda ikki metrdan oshadigan oʻta uzun yapon qilichlari sinfi. Aksariyat manbalarda «odati» va «nodati» bir xil qurolni bildiradi, faqat maʼno urgʻusi boshqacha — tigʻ uzunligi yoki orqada olib yurish usuli.
- Tsurugi nima?
- Tsurugi (剣) — egilgan tati va katanadan oldingi qadimgi toʻgʻri ikki tomoni oʻtkir qilich: bunday tigʻlar Kofun va Nara davriga xos. Kech oʻrta asrlarga kelib tsurugi asosan jangovar qurol emas, balki marosim va ramziy buyum sifatida saqlanib qolgan.
- Qaysi qilich eng qisqa va qaysi biri eng uzun?
- Eng qisqasi — tanto, tigʻi 30 sm gacha boʻlgan xanjar. Eng uzuni — odati (nodati ham deyiladi): yirik saqlanib qolgan namunalarda tigʻ ikki metrdan oshgan, bu esa bunday qilichni kundalik quroldan koʻra noyob va tantanali buyumga aylantirgan.
Manbalar
Yangilangan: 2026-09-10