Japon şemsiyeleri: wagasa nelerden yapılır ve hangi türleri vardır

Üç malzeme, üç usta: wagasa nasıl bir araya gelir

Wagasa (和傘), üç malzemeden bir araya gelen bir şemsiyedir ve tarihsel olarak her biri ayrı bir ustanın işidir. İskelet bambudan yapılır: hem merkez çubuk hem de tepeden aşağıya doğru açılan onlarca ince tel bambudan kesilir. Kubbe, bitkisel yağla emdirilen ince ama dayanıklı Japon kâğıdı washi (和紙) ile kaplanır. İskelet parçaları ve sap sık sık cila veya hurma suyu (柿渋) ile kaplanır. Batı şemsiyesinde tel sayısı azdır — genellikle sekiz — ve şemsiye teller arasındaki kumaşın gerilmesiyle ayakta durur. Wagasada ise onlarca tel vardır ve formu kubbenin gerilmesi değil, ince kâğıdın altındaki bambunun kendi esnekliği korur.

Yağlı kâğıt neden su geçirmez

• Usta, washiyi atölyeye göre keten, tung veya perilla yağıyla birkaç kez emdirir; kâğıt ince ve hafif kalarak su emmez hale gelir.
• Yağmur damlaları, emdirilmemiş sıradan bir kâğıtta olduğu gibi liflerden geçmek yerine yağlı yüzeyden kayar.
• Telleri tepede ve sapta birleştiren parça — rokuro (轆轤) — egonoki (エゴノキ) ağacından oyulur: başka bir ağaç bu iş için uygun değildir, çünkü gereken sertliği ve kesim düzgünlüğünü vermez.

Janome, bangasa ve diğerleri: her şemsiyenin kendi işi var

Wagasa kullanım amacına göre ayrılır ve fark kubbe deseninden görülür. Janome (蛇の目傘), Genroku döneminde (1688–1704) bangasanın geliştirilmiş bir biçimi olarak ortaya çıktı: ortadaki beyaz daire ve kenardaki geniş renkli halka yılan gözünü andırır — adı da buradan gelir. Bangasa (番傘), kalın bambu telli basit bir çalışma şemsiyesidir; dükkânlarda bir zamanlar bu şemsiyeler numaralanır ve kiralanırdı, ilk kanji "番" yani "numara" da buradan gelir. Maigasa (舞傘), yağmur için değil dans ve sahne gösterileri için küçültülmüş bir wagasadır.

Çay masasının üstündeki büyük kırmızı şemsiye

Nodategasa (野点傘), en büyük wagasadır ve parlak kırmızıdır: açık havada çay seremonisi (野点) masasının üstüne, doğrudan güneş ışığını yumuşatmak ve seremoni yerini uzaktan belli etmek için konur.

Gifu ve Kyoto: wagasa bugün nerede yapılıyor

Wagasa üretiminin bugünkü ana merkezi Gifu'dur. Zanaat burada 1639'da, Kano beyliğinin yeni yöneticisi Matsudaira Mitsushige'in önceki toprakları olan ve bugünkü Hyōgo vilayetinde bulunan Akashi'den şemsiye ustalarını yanında getirmesiyle başladı. Zirve 20. yüzyılın ortasına denk geldi: 1950 dolaylarında Gifu'da yılda on milyondan fazla şemsiye üretiliyordu. 18 Mart 2022'de "Gifu wagasa", Ekonomi, Ticaret ve Sanayi Bakanlığı tarafından geleneksel zanaat statüsü aldı. Kyoto'da da bazıları 19. yüzyıldan beri çalışan atölyeler kaldı, ancak oradaki üretim hacmi Gifu'dakinden daha küçüktür.

İş bölümü: bir şemsiye — onlarca el

• Wagasa yapımı yaklaşık on büyük aşamaya ayrılır — iskeletin hazırlanması, kâğıtla kaplama, yağlama, montaj — ve ayrıntılı sayılırsa işlem sayısı yüze yaklaşır; her birini genellikle ayrı bir uzman yapar.
• Gifu Shimbun gazetesinin 2022 verilerine göre Gifu'da şemsiye zanaatıyla yaklaşık on atölye ve kırk kadar kişi uğraşıyordu — zanaatın altın çağına göre belirgin biçimde daha az.
• Japonya'da rokuro oyan ustalar o kadar azdır ki bu parçayı neredeyse ülke çapında tek bir atölye yapar; tam da bu parçanın eksikliği, bir bütün olarak zanaatın önündeki en büyük tehdittir.

和傘 ve "kubbe" işareti: Japonca "şemsiye" nasıl denir

傘 — значение: şemsiye, kubbe — онъёми: サン — кунъёми: かさ — 12 штрих(ов). 傘 — "şemsiye, kubbe": kanji açılmış bir şemsiyenin şemasına benzer — merkez çubuk ve ondan açılan teller, üstte de kubbenin kubbesi.

Kasa ve yōgasa: sıradan şemsiye ve "Batı'dan gelen şemsiye"

Japoncada sıradan şemsiye 傘 (kasa) olarak adlandırılır ve bağlamdan geleneksel bir şemsiyeden söz edildiği anlaşılıyorsa aynı sözcük wagasa için de kullanılır. Avrupa tarzı bir şemsiyeden söz edildiğini belirtmek gerektiğinde 洋傘 (yōgasa) denir: 洋 "yabancı, Batılı" anlamına gelir — aynı kanji 洋服 (yōfuku) "Avrupa giysisi" ve 洋食 (yōshoku) "Batı yemeği" sözcüklerinde de bulunur. Buna karşılık 和 "Japon" kanjisi kullanılır ve bu ikili bütünüyle 和傘 ile 洋傘 sözcüklerinde görülür: Japon şemsiyesi ve Batı tarzı şemsiye.

傘 kanjisini kılavuz çizgiler üzerinden yazın — telli bir kubbenin şemasına benzeyen "şemsiye" işareti.

Sık sorulan sorular

Japon şemsiyesi wagasa nedir?

Wagasa (和傘), üç malzemeden yapılan geleneksel bir Japon şemsiyesidir: bambu iskelet, yağlı washi (和紙) kâğıdından kubbe ve ayrıntılarda cila veya hurma suyu. Sekiz telli ve gerilmiş kumaş kubbeli Batı şemsiyesinden farklı olarak wagasada onlarca bambu tel bulunur ve formu bambunun kendi esnekliği korur.

Japon şemsiyeleri nelerden yapılır?

Üç malzeme: iskelet ve teller için bambu, kubbe için washi ve kâğıdın suya dayanıklı olması için birkaç kez emdirilen bitkisel yağ. İskelet parçaları ve sap sık sık cila ile kaplanır; telleri tepede ve sapta birleştiren parça ise egonoki ağacından oyulur — başka bir ağaç bu iş için uygun değildir.

Janome'nin bangasadan farkı nedir?

Janome (蛇の目傘), "yılan gözü" desenli bir şemsiyedir: ortada beyaz daire ve kenarda geniş renkli halka; 17. yüzyılın sonunda bangasanın geliştirilmiş biçimi olarak ortaya çıktı. Bangasa (番傘) ise dekoratif deseni olmayan, kalın telli, daha basit ve kaba bir çalışma şemsiyesidir; adı, dükkânlarda bu şemsiyelerin numaralanıp kiralanmasıyla ilgilidir.

Japonca "şemsiye" nasıl denir?

Sıradan şemsiye 傘 (kasa) olarak adlandırılır; bağlamdan geleneksel bir şemsiyeden söz edildiği anlaşılıyorsa wagasa için de aynı sözcük kullanılır. Batı tarzı bir şemsiyeden söz edildiğini belirtmek gerektiğinde 洋傘 (yōgasa) denir; wagasanın kendisi için ise tam yazımı olan 和傘 (wagasa) — "Japon şemsiyesi" — kullanılır.

Kâğıt Japon şemsiyesinin su geçirmediği doğru mu?

Evet, ama kâğıdın kendisi su geçirmez olduğu için değil: kubbe birkaç kez bitkisel yağla emdirilir ve yağlı lifler ince ve hafif kalarak su emmez hale gelir. Wagasayı, yağmurda birkaç dakikada sırılsıklam olan sıradan bir kâğıt şemsiyeden ayıran şey kâğıdın kalınlığı değil, tam da bu emdirmedir.

Japon şemsiyeleri bugün nerede yapılıyor?

Ana üretim merkezi, zanaatın 1639'dan beri sürdüğü Gifu'dur; Kyoto'da da atölyeler kalmıştır, ancak oradaki üretim hacmi daha küçüktür. Ustaların sayısı yıldan yıla azalıyor; özellikle telleri birleştiren rokuro parçasını oyanların: bu parçayı bugün neredeyse ülke çapında tek bir atölye yapıyor.

Kaynaklar

• Kotobank: 蛇の目傘 sözlük maddesi
• Japan Traditional Crafts Aoyama Square: 岐阜和傘 zanaatı sayfası
• Gifu Shimbun gazetesi: 岐阜和傘'nin geleneksel zanaat olarak tanınması
• Kotobank: 和傘