Koto — 13 telli Japon sitrası: nasıl çalınır
Koto enstrümanı — telli bir Japon sitrası: on üç ipek veya naylon tel, her notanın perdesini belirleyen hareketli ji köprüleri ve sağ elin parmaklarındaki tsume mızrapları. Gövde geleneksel olarak paulownia ağacından oyulur. XX. yüzyılda Miyagi Michio'nun yarattığı, ünlü "Haru no Umi" (Bahar Denizi) melodisinin de bestecisi olan daha büyük, on yedi telli bir versiyonu da vardır.
Koto'nun bin beş yüz yıllık geçmişinde kafa karışıklığı birikmiştir: enstrüman bazen 箏, bazen 琴 olarak adlandırılır, oysa bunlar iki farklı karakterdir. Sitranın kendisi de sık sık Çin'in guzheng'iyle ya da başka telli çalgılarla karşılaştırılır. Koto'nun nereden geldiğini, nasıl çalındığını ve neden hiçbir Japon Yeni Yılı'nın onsuz geçmediğini inceleyelim.
On üç tel, ji köprüleri ve Nara döneminden gelen ses
Koto, Japonya'ya Çin'den Nara döneminde, VIII. yüzyılda, saray orkestrası gagaku'nun enstrümanlarından biri olarak geldi ve ilk yüzyıllarda yalnızca orada çalındı. Yaklaşık 1,8 metre uzunluğundaki gövde, hafif ve yumuşak, iyi rezonans veren paulownia (kiri, 桐) ağacından oyulur; on üç tel gövde boyunca gerilir.
Her telin perdesi gitardaki gibi burguyla değil, çalmadan önce gövde boyunca kaydırılan hareketli ji (柱) köprüsüyle ayarlanır. Sağ elin baş, işaret ve orta parmaklarına tsume (爪) mızrap uçları takılarak çalınır; sol el ise bu sırada köprülerin arkasındaki tellere basarak sesin perdesini hafifçe değiştirir.
Yeni Yıl neden koto eşliğinde karşılanır
1929'da besteci ve icracı Miyagi Michio, koto ve shakuhachi için "Haru no Umi" (春の海, Bahar Denizi) adlı düeti yazdı. O günden beri bu melodi her yıl Japon televizyonlarında ve alışveriş merkezlerinde Yeni Yıl'da çalınır ve birçok Japon için bayramın, saat kulesinin çanı gibi bir simgesi hâline gelmiştir. Miyagi daha sonra daha pes, orkestral bir tını için on yedi telli bir koto versiyonu da yarattı.
Daha XVII. yüzyılda kör müzisyen Yatsuhashi Kengyō, koto'yu o dönem şehir müziğinde moda olan yeni bir akort düzenine geçirdi. Aynı kişi, bugün bu enstrüman için belki de en bilinen bağımsız kompozisyon olan "Rokudan" (六段) adlı parçayı da yazdı.
箏 mi 琴 mi: bin yıllık bir karışıklık
"Koto" sözcüğünün etrafında iki farklı karakterle ilgili bir karışıklık vardır. 箏 (so, günlük okunuşu koto) — hareketli köprüleri olan ve genellikle on üç telli enstrümandır. 琴 (kin, bazen koto olarak da okunur) — köprüsü olmayan, perdenin teli doğrudan gövdeye bastırarak değiştirildiği eski bir Çin yedi telli enstrümanıdır. Bunlar aynı enstrümanın varyantları değil, iki farklı enstrümandır.
琴 — значение: sitra, koto, telli enstrüman — онъёми: キン、ゴン — кунъёми: こと — 12 штрих(ов). 琴 — "sitra, koto": 木琴 (mokkin) içinde aynı karakter artık telli değil vurmalı bir enstrümanı, ksilofonu belirtir; kelimenin tam anlamıyla "ahşap koto". Modern yazıda 琴, daha doğru ama karmaşık olan 箏 karakterinin yerini her yerde alır — o kadar sık ki çoğu okuyucu için ikisi aynı anlama gelir.
İki karakterden hangisi doğru
Köprülü enstrüman için biçimsel olarak doğru karakter 箏'dir ve sözlükler 箏 ile 琴'i iki ayrı sözcük olarak ayırır. Ancak günlük metinlerde, tabelalarda ve hatta koto kulüplerinin adlarında neredeyse her zaman daha basit olan 琴 yazılır — bu tarihsel olarak böyle yerleşmiştir, birinin bir gün hata yapmasından değil.
| Japonca | Okunuş | Çeviri |
|---|---|---|
| 箏 | koto · koto | Koto (katı yazım) |
| 琴 | koto · koto | Koto (yaygın yazım) |
| 柱 | ji · ji | Tel altındaki hareketli köprü |
| 爪 | tsume · tsume | Parmak ucuna takılan mızrap |
| 春の海 | Haru no Umi · Haru no Umi | "Bahar Denizi", Yeni Yıl melodisi |
| 十七絃 | jūshichigen · jūshichigen | On yedi telli koto |
琴'i kılavuz çizgiler üzerinden yazın — bu, koto için günlük kullanımda en yaygın karakterdir, ancak bu enstrümanın katı yazımı 箏'dir.
Bugün koto: ryū okulları, düğünler ve Yeni Yıl
Bugün koto, özel ryū okullarında — örneğin en büyük gelenekler olan Ikuta-ryū ve Yamada-ryū'nun geçmişi XVII–XVIII. yüzyıllara uzanır — ve bazı okullarda müzik derslerinde öğretilir. Koto, düğün törenlerinde, elektro gitar veya orkestrayla birleştirildiği modern topluluklarda ve tarihî atmosferli film ve oyunların müziklerinde duyulur.
Koto ve diğer sitralar: benzerler mi
Koto ile diğer Asya sitraları arasında yüzeysel bir benzerlik vardır: her ikisi de yatay durur ve gövde boyunca uzanan tellere vurularak çalınır. Ancak bu, enstrüman tipinin benzerliğidir, akrabalık değil — benzer yapıdaki telli sitralar Çin'den İskandinavya'ya kadar dünyanın farklı köşelerinde bağımsız olarak ortaya çıkmıştır. Koto ile diğer sitralar arasında doğrudan tarihsel bir bağ yoktur.
Sık sorulan sorular
- Koto nasıl bir enstrümandır?
- Koto, paulownia ağacından uzun gövdeli bir Japon telli sitrasıdır: ses, sağ elin parmaklarındaki tsume mızraplarıyla tellere vurularak çıkarılır ve her notanın perdesini hareketli ji köprüsü belirler. Enstrüman, Nara döneminde, VIII. yüzyılda Çin'den gelmiştir.
- Koto'nun kaç teli vardır?
- Klasik koto'nun on üç teli vardır. XX. yüzyılda besteci Miyagi Michio daha büyük, on yedi telli bir versiyon da yarattı — bu versiyon daha pes ses verir ve solo konser müziğinden çok topluluk müziğinde kullanılır.
- Japonca "koto" nasıl yazılır?
- Katı yazım 箏'dir, ancak günlük hayatta neredeyse her yerde daha basit olan 琴 karakteri yazılır — biçimsel olarak bu, köprüsüz başka bir enstrümanı belirtir, ama uzun zamandır yerine kullanılmaktadır. Her iki varyant da aynı okunur — こと.
- Koto'da hangi müzik çalınır?
- Saray müziği gagaku'dan ve Yatsuhashi Kengyō'nun "Rokudan" gibi eski parçalarından Miyagi Michio'nun "Haru no Umi" adlı Yeni Yıl melodisine ve modern pop düzenlemelerine kadar. Koto, en bilinenleri Ikuta-ryū ve Yamada-ryū olan özel ryū okullarında öğretilir.
- Koto diğer sitralara benzer mi?
- Görünüşte evet: her ikisi de yatay durur ve gövde boyunca gerilmiş tellere vurularak çalınır. Ancak bu, yapı tipinin benzerliğidir, akrabalık değil: benzer enstrümanlar Japonya'dan İskandinavya'ya kadar farklı kültürlerde bağımsız olarak ortaya çıkmıştır.
Kaynaklar
Güncellendi: 2026-09-14