Japon gravürü ukiyo-e: nedir, ustaları kimler ve nasıl basılırdı

Ukiyo-e — Edo döneminin "yüzen dünya resimleri"

Ukiyo-e, Edo döneminde (1603–1868) ucuz kâğıda büyük tirajlarla basılan, sipariş üzerine tek tek çizilmeyen gravür ve resimlerdir. Sözcük "yüzen dünya resimleri" olarak çevrilir: konular tanrılar ve komutanlar değil, oyuncular, güzeller, manzaralar ve şehrin gündelik yaşamıdır. Tür, 17. yüzyılda kitap resimlemesinden doğdu ve 19. yüzyılda birkaç kalıcı kola ayrıldı.

Moronobu'dan Hiroshige'ye: bir türün yedi adı

Ukiyo-e'nin kurucusu 17. yüzyıl sonunda Hishikawa Moronobu sayılır. Suzuki Harunobu 1765 civarında ilk kez çok renkli "brokar" gravürü nishiki-e'yi yayımladı. Sonrasında türü güzel portreleriyle Kitagawa Utamaro ve gizemli Toshusai Sharaku sürdürdü — Sharaku 1794–1795 arasındaki on ayda yaklaşık yüz elli oyuncu portresi yayımladı. Manzarayı zirveye Hokusai, Hiroshige ve Kuniyoshi taşıdı.

Sözcük çözümlemesi: 浮世絵 — "yüzen dünya resmi"

絵 — значение: resim, çizim, görüntü — онъёми: カイ、エ — 12 штрих(ов). 絵 — "resim, çizim": 浮世絵'deki son işaret. Aynı işaret 絵本 "resimli kitap"ta da vardır; metin değil, görüntünün kastedildiğini gösterir.

浮世絵, 浮 "yüzmek", 世 "dünya" ve 絵 "resim"den oluşur. Budist gelenekte dünyevi yaşama 憂き世, "kederli dünya" denirdi; Edo döneminde şehirliler bunu bugünün tadını çıkarma vesilesi olarak yeniden yorumladı ve aynı sözcüğü 浮世 — "yüzen, gelip geçici hazlar dünyası" — işaretleriyle yazmaya başladı.

"Dünya" neden "yüzen" oldu

Bir işaretin sesdeşiyle değiştirilmesi sözcüğün tüm tonunu değiştirdi: 憂き ("kederli") ve 浮き ("yüzen, kaypak") Japoncada neredeyse aynı seslenir. Gravür kendine daha hafif bir anlam edindi — dünya, acılar diyarı değil, hazlar tiyatrosu — ve 浮世絵, "bu kaypak, anlık dünyanın resmi" olarak kaldı.

Kılavuz çizgiler üzerinden 絵 işaretini yazın — 浮世絵 sözcüğünün sonundaki "resim" işareti.

Gravür nasıl basılırdı: yayıncı, ressam, oymacı, basımcı

Ukiyo-e gravürünü hiçbir zaman tek bir kişi yapmadı. Yayıncı, hanmoto (版元), konuyu ressama, eshi'ye (絵師) sipariş eder, taslağı onaylar, oymacı ve basımcıya ödeme yapar, sonra da hazır yaprakları satardı. Ressam yalnızca mürekkeple ince bir kontur taslağı çizerdi — kalıba genellikle hiç dokunmazdı. Oymacı, horishi (彫師), taslağı kiraz kalıbına yüzü aşağı yapıştırır ve çizgileri kıl payı hassasiyetle oyardı: keskideki tek bir hata tüm kalıbı bozardı. Basımcı, surishi (摺師), boyayı tamponla sürer ve kâğıdı baren adlı spatulayla kalıba bastırırdı — her renk için ayrı bir kalıp oyulur ve basılırdı.

Kaç baskı yapılırdı

Kesin tiraj neredeyse hiçbir zaman belgelenmemiştir ve bugüne kalan baskılar genellikle başlangıçta basılandan daha azdır: kalıplar tekrar tekrar basılmaktan aşınır, yaprakların bir kısmı kaybolur ya da kullanılamaz hale gelirdi. Hokusai'nin "Büyük Dalga"sı gibi en ünlü gravürler için bile araştırmacılar başlangıç tirajını yayıncının kayıtlarından değil, dolaylı işaretlerden tahmin etmek zorundadır.

Japonizm: ukiyo-e Avrupa resmini nasıl değiştirdi

19. yüzyıl ortasında Japonya açıldıktan sonra gravürler Avrupa'ya ulaştı — bilinen bir anlatıya göre önce porselen için ambalaj kâğıdı olarak. Işık-gölge içermeyen düz renk, cesur kadraj kesmeleri ve alışılmadık bakış açıları geleceğin izlenimcilerini büyüledi. Van Gogh 1887'de Hiroshige'nin iki gravürünü yağlıboyayla kopyaladı, Monet ise iki yüzden fazla Japon yaprağı topladı — bunlar bugün hâlâ Giverny'deki evinde asılıdır.

Ukiyo-e bugün nerede görülür

Japonya'daki en büyük koleksiyon Tokyo Ulusal Müzesi'nde korunur; Tokyo'nun Harajuku semtindeki Ota Müzesi ise tamamen ukiyo-e'ye adanmıştır ve sergisini her ay baştan sona değiştirir. Japonya dışında Avrupa ve ABD müzeleri büyük ukiyo-e koleksiyonlarına sahiptir — tam da izlenimcilerin Japon sanatına ilgisi sayesinde bir zamanlar dünyaya yayılan gravürlerle birlikte.

Sık sorulan sorular

Japon gravürü ukiyo-e nedir?

Ukiyo-e, Edo döneminin basılı, daha seyrek olarak elle çizilmiş resimleridir: kabuki oyuncuları, güzeller, manzaralar ve savaşçılar, ahşap kalıplardan büyük tirajlarla basılırdı. Adı "yüzen, gelip geçici dünyanın resimleri" olarak çevrilir — tür, mitleri ya da soyluları değil, şehrin gündelik hazlarını gösterirdi.

"Ukiyo-e" sözcüğü ne anlama gelir?

浮世絵, "yüzmek", "dünya" ve "resim" olarak çözümlenir — "yüzen dünyanın resmi". Eskiden aynı sesletim (憂き世) Budist anlayışa göre acılarla dolu fani dünyayı adlandırırdı; Edo döneminde şehirliler bunu gelip geçici hazlar dünyası olarak yeniden yorumladı ve işaretler anlamca daha hafif olanlarla değiştirildi.

Japon gravürünün en ünlü ustaları kimlerdir?

Hishikawa Moronobu türün kurucusu sayılır, Suzuki Harunobu ilk kez çok renkli gravür bastı, Kitagawa Utamaro ise güzel portreleriyle ünlendi. Katsushika Hokusai ve Utagawa Hiroshige manzarayı yeni bir düzeye taşıdı — sonradan Avrupa'da görülen tam da onların eserleriydi.

Japon gravürleri nasıl basılırdı?

Bir gravür üzerinde dört kişi çalışırdı: yayıncı konuyu sipariş eder, ressam kontur taslağını çizerdi. Oymacı taslağı kiraz kalıplarına oyardı — her renk için ayrı bir kalıp — basımcı ise kâğıdı sırayla her kalıba elle bastırırdı.

Japon gravürü izlenimcileri neden etkiledi?

Avrupalı sanatçılar ukiyo-e'de akademik resimde bulunmayan şeyleri gördü: ışık-gölge içermeyen düz renk, cesur kadraj kesmeleri, alışılmadık bakış açıları. Van Gogh 1887'de Hiroshige'nin iki gravürünü doğrudan kopyaladı, Monet ise Giverny'deki evi için iki yüzden fazla Japon yaprağı topladı.

"Ukiyo-e" Japonca nasıl yazılır?

浮世絵, okunuşu うきよえ. Üç işaret: 浮 "yüzmek", 世 "dünya", 絵 "resim" — birlikte "yüzen dünyanın resmi". Latin harfli yazımda Hepburn romanizasyonu ukiyo-e biçimindedir; Türkçede de bu yazım kullanılır ve sözcük "ukiyo-e" diye okunur.

Kaynaklar

• Kotobank: 浮世絵 sözlük maddesi
• Tokyo Ulusal Müzesi
• Ota Müzesi (Ukiyo-e Ota Memorial Museum of Art), Tokyo
• Kotobank: 浮世絵