«Karoshi» so'zi nima ma'noni bildiradi?

Karoshi (過労死) — surunkali qo'shimcha ishdan o'limning tan olingan sababi: insult, infarkt yoki boshqa yurak-qon tomir halokati, keng ma'noda esa charchoqdan kelib chiqqan depressiya fonida o'z joniga qasd qilish ham. Bu kundalik so'z emas, balki Yaponiya mehnat statistikasi va tibbiyotining rasmiy atamasi.

«Karoshi» ierogliflar bilan qanday yoziladi?

過労死, かろうし deb o'qiladi — ikkinchi bo'g'inda cho'ziq «o» bilan «karōshi». 過 «haddan ziyod», 労 «mehnat», 死 «o'lim» degani. Birinchi ikki belgi o'zi ham tayyor 過労 «haddan ziyod charchash» so'zi: unga shunchaki «o'lim» qo'shilgan.

Qancha soat qo'shimcha ish «karoshi chizig'i» hisoblanadi?

Kasallik xurujidan oldin o'rtacha 2–6 oy davomida oyiga kamida 80 soat qo'shimcha ish yoki oxirgi oyda 100 soat. 2021-yildan mezonlar aniqlashtirildi: tungi smenalar, smenalar orasidagi qisqa dam yoki kuchli psixologik bosim bo'lsa, kamroq soatlarda ham ish bilan bog'liqlik tan olinishi mumkin.

Yaponiya Mehnat vazirligi karoshining qancha holatini rasman tan oladi?

2025-moliya yilida idora qo'shimcha ish tufayli miya va yurak kasalliklari hamda ruhiy buzilishlar haqida 6212 ta ariza oldi. Taxminan 1300 tasi tan olindi, ulardan qariyb 140 tasi o'lim yoki o'z joniga qasd qilishga, jumladan urinishlarga tegishli edi. Huquq himoyachilari haqiqiy son bundan yuqori deb hisoblaydi: haq to'lanmaydigan qo'shimcha ishlarning bir qismi hujjatlarga tushmaydi.

2014-yilgi karoshining oldini olish to'g'risidagi qonun nimani o'zgartirdi?

Qonun davlatni har yili karoshi bo'yicha statistika to'plash, profilaktika rejasini tayyorlash va jamiyatni xabardor qilishga majbur qildi, lekin ish beruvchilar uchun to'g'ridan-to'g'ri jarimalar joriy etmadi. Buzganlik uchun jazo bilan qo'shimcha ishning haqiqiy chegarasi keyinroq, 2018–2019-yillardagi «ish uslubi» islohotida paydo bo'ldi.

Yapon tilida «qo'shimcha ish» va «haddan ziyod charchash» qanday aytiladi?

Qo'shimcha ish — 残業 (zangyō), so'zma-so'z «qolgan ish». Haq to'lanmaydigan qo'shimcha ishlar サービス残業 (sābisu zangyō), firmaga «sovg'a qilingan qo'shimcha ish» deb ataladi. Haddan ziyod charchash — 過労 (karō), 過労死 so'zining birinchi ikki belgisi. Bu uch so'z ham karoshi haqidagi yapon yangiliklarida eshitiladi.

Karoshi — ishdan o'lim: so'zning ma'nosi va Yaponiya bunga qarshi qanday kurashadi

Karoshi (過労死) — ishdan o'lim: surunkali mehnat zo'riqishidan kelib chiqqan insult, infarkt yoki o'z joniga qasd qilish. So'z 1980-yillarning boshida tibbiy atamaga aylandi, 2014-yildan esa Yaponiyada karoshining oldini olishga oid alohida qonun amal qiladi. «Karoshi chizig'i» — o'rtacha 2–6 oy davomida oyiga 80 soatdan ortiq qo'shimcha ish; shundan keyin davlat kasallikning ish bilan bog'liqligini tan oladi.

Karoshi — bir kishining tarixi emas, balki davlat statistikasi moddasi: atamaning huquqiy ta'rifi, soat chegarasi va Mehnat vazirligining raqamlar bilan yillik hisoboti bor. So'zning lug'aviy ma'nosini, 労 belgisini va ishdan o'lim haqidagi rasmiy ma'lumotlar huquq himoyachilarining baholari bilan qayerda farq qilishini ko'rib chiqamiz.

Karoshi tibbiy va huquqiy atama sifatida

過労死 so'zma-so'z — «haddan ziyod mehnatdan o'lim»: 過 «haddan ziyod» + 労 «mehnat» + 死 «o'lim». Bu atama surunkali qo'shimcha ish tufayli yuzaga kelgan insult, infarkt yoki boshqa yurak-qon tomir halokatidan o'limni, shuningdek, charchoqdan kelib chiqqan depressiya fonida o'z joniga qasd qilishni ham anglatadi — buning uchun alohida 過労自殺 (karō jisatsu) so'zi bor. Ikkala holat huquqiy jihatdan «karoshi va u bilan bog'liq holatlar» (過労死等) tushunchasiga birlashtirilgan.

Karoshi «qo'shimcha ish» bilan bir xil narsa emas

«Qo'shimcha ish» me'yordan ortiq soatlarni tasvirlaydi, karoshi esa aniq tibbiy va huquqiy oqibat: o'lim yoki nogironlikning tan olingan sababi. So'zning to'g'ridan-to'g'ri o'zbekcha muqobili yo'q — «ishda o'lib qolish» baxtsiz hodisaga yaqinroq eshitiladi, karoshi esa har doim bir og'ir kun haqida emas, balki ko'p oylar davomida to'plangan yuk haqida.

Yaponcha	O'qilishi	Tarjimasi
過労死	karōshi · karōshi	Ishdan o'lim
過労	karō · karō	Haddan ziyod charchash, mehnat
過労自殺	karō jisatsu · karō jisatsu	Qo'shimcha ish fonida o'z joniga qasd qilish
過労死ライン	karōshi rain · karōshi rain	«Karoshi chizig'i» — kasallikni tan olish uchun soat chegarasi
働き方改革	hatarakikata kaikaku · hatarakikata kaikaku	«Ish uslubi» islohoti — qo'shimcha ishni cheklash to'g'risidagi qonun

労 belgisi: mehnat va charchoq bir ieroglifda

労 — значение: mehnat, ish, haddan ziyod charchash, mehnat qilmoq, tirishmoq — онъёми: ロウ — кунъёми: ろう.する、いたわ.る、いた.ずき、ねぎら、つか.れる、ねぎら.う — 7 штрих(ов). 労 — 過労死 so'zining o'zagi: «mehnat» va «mehnatdan charchash». U 労働 (rōdō) «mehnat, ish» va 苦労 (kurō) «qiyinchiliklar, azoblar» so'zlarida ham ko'rinadi.

Tom, olov va kuch: belgi nimadan tuzilgan

Belgining eski shakli — 勞: tepada ikki olov, ular ostida tom, pastda 力 «kuch». Lug'atlar buni «mash'al yorug'ida dam olmasdan, oxirgi kuch bilan mehnat qilmoq» deb izohlaydi. Bu izoh, belgining isbotlangan tarixi emas, lekin yaxshi eslab qolinadi: soddalashtirilgan 労 da olovlar uchta qisqa chiziqqa aylangan, 力 esa o'z joyida qolgan.

Yo'naltiruvchi chiziqlar bo'ylab 労 ni yozing — karoshiga nom bergan «mehnat» belgisini.

Yaponiya karoshini qanday hisoblaydi va oldini oladi

Karoshi haqidagi birinchi ilmiy maqoladan alohida qonungacha 36 yil o'tdi.

1982-yil — shifokorlar Uehata Tetsunojō, Tajiri Shun'ichirō va Hosokawa Migiwa «Karoshi: miya va yurak kasalliklarining kasbiy deb tan olinishi va ularning oldini olish» kitobini nashr etdilar. Shundan keyin so'z tibbiy atamaga aylandi, garchi Uehata uni birinchi marta 1978-yilgi tadqiqotida ishlatgan bo'lsa ham.
1988-yil — advokatlar qo'shimcha ishdan jabr ko'rganlar va halok bo'lganlarning qarindoshlari uchun «Karoshi 110» bepul telefon liniyasini ochdilar.
2014-yil — karoshiga qarshi choralar to'g'risidagi qonun (過労死等防止対策推進法) kuchga kirdi: u davlatni har yili statistika to'plash va profilaktika rejasini tayyorlashga majbur qildi, lekin ish beruvchilar uchun to'g'ridan-to'g'ri jazo choralarini joriy etmadi.
2015–2016-yillar — Dentsu reklama agentligining yosh xodimasi 2015-yil dekabrida qo'shimcha ishlardan keyin o'z joniga qasd qilishi butun mamlakatda ma'lum bo'ldi. Kompaniya xizmat daftarlaridan «O'nta shaytoniy qoida» (鬼十則) to'plamini butunlay olib tashladi: uning beshinchi qoidasi — «ushladingmi — qo'yib yuborma, o'ldirsalar ham» — qo'shimcha ish madaniyatining ildizi hisoblanardi.
2018–2019-yillar — «ish uslubi» islohoti birinchi marta qo'shimcha ish soatlarini qonun bilan chekladi va buzganlik uchun jazo belgiladi: qoida tariqasida, oyiga 45 soatdan va yiliga 360 soatdan ko'p emas. Alohida hollarda — yiliga 720 soatgacha va dam olish kunlaridagi ish bilan birga oyiga 100 soatdan kam.

Karoshining qancha holati rasman tan olinadi

Yaponiya Mehnat vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2025-moliya yilida idora qo'shimcha ish tufayli miya va yurak kasalliklari hamda ruhiy buzilishlar haqida 6212 ta ariza oldi. Ish bilan bog'liqlik taxminan 1300 holatda tan olindi, ulardan qariyb 140 tasi o'lim va o'z joniga qasd qilish, jumladan urinishlar. Qo'shimcha ish kasallik sababi sifatida rasman tan olinadigan chegara — «karoshi chizig'i»: o'rtacha 2–6 oy davomida oyiga kamida 80 soat qo'shimcha ish yoki xurujdan oldingi oxirgi oyda 100 soat. 2021-yilda mezonlar aniqlashtirildi: qo'shimcha yuk — tungi smenalar, smenalar orasidagi qisqa dam, psixologik bosim bo'lsa, kamroq soatlarda ham ish bilan bog'liqlik tan olinishi mumkin.

Karoshi haqidagi afsonalar: raqamlar, OECD va «faqat yaponiyalik muammo»

«Karoshi — bu faqat o'z joniga qasd qilish». Yo'q: tan olingan holatlarning aksariyati surunkali qo'shimcha ishdan kelib chiqqan insult va infarktlar, charchoqdan o'z joniga qasd qilish (過労自殺) esa alohida, garchi bog'liq bo'lsa ham, toifadir.
«Yaponiyada har yili qo'shimcha ishdan minglab odamlar o'ladi». Mehnat vazirligining 2025-moliya yilidagi rasmiy statistikasi urinishlarni ham qo'shganda qariyb 140 tan olingan o'lim va o'z joniga qasd qilish holatini ko'rsatadi. Huquq himoyachilari bu raqamni kamaytirilgan deb hisoblaydi: topshirilgan arizalarning yarmidan kami ma'qullanadi, haq to'lanmaydigan qo'shimcha ishlar esa qaror qabul qilinadigan hujjatlarga kamdan-kam tushadi.
«Yaponlar dunyoda eng ko'p ishlaydi». OECD ma'lumotlariga ko'ra, Yaponiyada o'rtacha ish soatlari so'nggi yillarda tashkilot mamlakatlari bo'yicha o'rtachadan past. Lekin bu raqamga qisman bandlar ham kiradi, haq to'lanmaydigan qo'shimcha ishlar (サービス残業) esa unga kirmaydi. Haftasiga 40 soatdan ishlaydiganlar orasida 2024-yilda 60 soat va undan ko'p ishlaganlar 8% ni tashkil etdi — hukumat bu ulushni 5% gacha kamaytirishni maqsad qilib qo'ydi.
«Karoshi — faqat yaponiyalik muammo». So'z 2002-yil yanvarida Oksford ingliz tili lug'atiga kirdi. JSST va XMT esa 2021-yilda uzoq ish kunining 2016-yilda butun dunyoda insult va yurak ishemik kasalligidan qariyb 745 ming o'limga sabab bo'lganini baholadi. Shunga o'xshash holatlar Fransiyada ham yozilgan — 2008–2009-yillarda France Télécom xodimlarining o'z joniga qasd qilish to'lqini.

Tez-tez so'raladigan savollar

«Karoshi» so'zi nima ma'noni bildiradi?: Karoshi (過労死) — surunkali qo'shimcha ishdan o'limning tan olingan sababi: insult, infarkt yoki boshqa yurak-qon tomir halokati, keng ma'noda esa charchoqdan kelib chiqqan depressiya fonida o'z joniga qasd qilish ham. Bu kundalik so'z emas, balki Yaponiya mehnat statistikasi va tibbiyotining rasmiy atamasi.
«Karoshi» ierogliflar bilan qanday yoziladi?: 過労死, かろうし deb o'qiladi — ikkinchi bo'g'inda cho'ziq «o» bilan «karōshi». 過 «haddan ziyod», 労 «mehnat», 死 «o'lim» degani. Birinchi ikki belgi o'zi ham tayyor 過労 «haddan ziyod charchash» so'zi: unga shunchaki «o'lim» qo'shilgan.
Qancha soat qo'shimcha ish «karoshi chizig'i» hisoblanadi?: Kasallik xurujidan oldin o'rtacha 2–6 oy davomida oyiga kamida 80 soat qo'shimcha ish yoki oxirgi oyda 100 soat. 2021-yildan mezonlar aniqlashtirildi: tungi smenalar, smenalar orasidagi qisqa dam yoki kuchli psixologik bosim bo'lsa, kamroq soatlarda ham ish bilan bog'liqlik tan olinishi mumkin.
Yaponiya Mehnat vazirligi karoshining qancha holatini rasman tan oladi?: 2025-moliya yilida idora qo'shimcha ish tufayli miya va yurak kasalliklari hamda ruhiy buzilishlar haqida 6212 ta ariza oldi. Taxminan 1300 tasi tan olindi, ulardan qariyb 140 tasi o'lim yoki o'z joniga qasd qilishga, jumladan urinishlarga tegishli edi. Huquq himoyachilari haqiqiy son bundan yuqori deb hisoblaydi: haq to'lanmaydigan qo'shimcha ishlarning bir qismi hujjatlarga tushmaydi.
2014-yilgi karoshining oldini olish to'g'risidagi qonun nimani o'zgartirdi?: Qonun davlatni har yili karoshi bo'yicha statistika to'plash, profilaktika rejasini tayyorlash va jamiyatni xabardor qilishga majbur qildi, lekin ish beruvchilar uchun to'g'ridan-to'g'ri jarimalar joriy etmadi. Buzganlik uchun jazo bilan qo'shimcha ishning haqiqiy chegarasi keyinroq, 2018–2019-yillardagi «ish uslubi» islohotida paydo bo'ldi.
Yapon tilida «qo'shimcha ish» va «haddan ziyod charchash» qanday aytiladi?: Qo'shimcha ish — 残業 (zangyō), so'zma-so'z «qolgan ish». Haq to'lanmaydigan qo'shimcha ishlar サービス残業 (sābisu zangyō), firmaga «sovg'a qilingan qo'shimcha ish» deb ataladi. Haddan ziyod charchash — 過労 (karō), 過労死 so'zining birinchi ikki belgisi. Bu uch so'z ham karoshi haqidagi yapon yangiliklarida eshitiladi.

Manbalar

Yangilangan: 2026-09-13