Yapon maqollari: o'qilishi va ma'nosi bilan 20 ta hikmat
Yapon maqollari (諺, «kotowaza») — avlodlar tajribasi obrazga joylangan qisqa hikmatlar: mix, quduqdagi qurbaqa, mushuk va oltin tangalar. Quyida o'qilishi, so'zma-so'z tarjimasi va ma'nosi bilan 20 ta maqol, eng mashhuri — chiqib turgan mix haqidagi — tahlili va maqolning iboradan farqi tushuntirilgan.
Yaponlar oddiy suhbatda maqollarga murojaat qilishni yaxshi ko'radilar, ko'pchilik o'nlab shunday iboralarni yoddan biladi. Til o'rganuvchi uchun ular ikki barobar qulay: bu tayyor iboralar, ularda tez-tez uchraydigan ierogliflar bor, ma'nosi esa rasm orqali yodda qoladi. Maqol qanday tuzilganini ko'rib chiqamiz va ikkita to'plamni ko'zdan kechiramiz.
ことわざ nima va u iboradan nimasi bilan farq qiladi
Kotobank lug'ati 諺 (kotowaza) ni asrlar davomida og'izdan og'izga o'tib kelgan va nasihat yoki kinoya olib yuruvchi qisqa ibora deb ta'riflaydi. Odatda u kundalik tajribadan o'sib chiqqan va obraz, qiyos yoki ohangdoshlikka qurilgan.
Maqol, ibora va aforizm: uch xil narsa
Maqol — tugallangan maslahat yoki kuzatuv: «Chiqib turgan mixni qoqib tekislaydilar». Ibora, 慣用句 (kan'yōku), — gap ichidagi turg'un birikma, unda butun fikr yo'q. Masalan, 猫の手も借りたい (neko no te mo karitai) so'zma-so'z «mushukning panjasini ham qarzga olgim keladi» degani va «shunchalik bandmanki, har qanday yordamchi yaraydi» ma'nosini bildiradi. Aforizm, 格言 (kakugen), lug'atga ko'ra, ko'proq muayyan donishmandga tegishli bo'lib, qat'iyroq va nasihatomuzroq eshitiladi, maqol esa kundalik nutqqa yaqinroq.
- 諺 (kotowaza) — obrazli xalq hikmati: 猫に小判.
- 慣用句 (kan'yōku) — turg'un birikma: 顔が広い «ko'p kishi bilan tanish» (so'zma-so'z «keng yuz»).
- 格言 (kakugen) — nasihatomuz hikmat, ko'pincha muallifi ma'lum.
O'qish, sabr va ehtiyotkorlik haqidagi yapon maqollari
Birinchi to'plam — ishlar qanday qilinishi haqida. Bu maqollarning aksariyati maktabda, ishda va yapon tilini o'rganayotganlar bilan suhbatda eshitiladi.
| Maqol | O'qilishi | Tarjima va ma'nosi |
|---|---|---|
| 千里の道も一歩から | せんりのみちもいっぽから | «Ming ri yo'l ham bir qadamdan boshlanadi» — har qanday katta ish kichikdan boshlanadi |
| 塵も積もれば山となる | ちりもつもればやまとなる | «Chang ham to'planib tog' bo'ladi» — mayda narsalar to'planib katta narsaga aylanadi |
| 急がば回れ | いそがばまわれ | «Shoshsang — aylanib yur» — ishonchli yo'l xavfli qisqa yo'ldan tezroq |
| 二兎を追う者は一兎をも得ず | にとをおうものはいっとをもえず | «Ikki quyonni quvgan bittasini ham tutmaydi» — chalg'isang, hech narsaga erishmaysan |
| 案ずるより産むが易し | あんずるよりうむがやすし | «Tug'ish xavotir chekishdan oson» — ishning o'zi odatda qo'rquvdan osonroq |
| 習うより慣れろ | ならうよりなれろ | «O'rganishdan ko'ra ko'nik» — amaliyot nazariyadan yaxshi o'rgatadi |
| 百聞は一見に如かず | ひゃくぶんはいっけんにしかず | «Yuz marta eshitgandan ko'ra bir marta ko'rgan yaxshi» — o'z tajribang boshqalarning hikoyasidan qimmatliroq |
| 転ばぬ先の杖 | ころばぬさきのつえ | «Yiqilishdan oldin tayoq» — oldindan tayyorlan |
| 石橋を叩いて渡る | いしばしをたたいてわたる | «Tosh ko'prikdan o'tishdan oldin uni taqillat» — ehtiyotkorlik ortiqcha bo'lmaydi |
| 学問に王道なし | がくもんにおうどうなし | «Ilmda shoh yo'li yo'q» — bilimga qisqa yo'l mavjud emas |
Bu to'plam nimaga o'rgatadi
Bu yerda tez-tez bir-biri bilan bahslashadigan ikki yo'nalish bor: «kichikdan boshla» va «xavf tug'dirma». Yapon nutqi ikkalasini ham bemalol saqlaydi, qaysi birini qo'llashni vaziyat hal qiladi. Shuning uchun 急がば回れ maqolini 案ずるより産むが易し bilan birga yodlash qulay: biri shoshilmaslikni maslahat beradi, ikkinchisi boshlashdan qo'rqmaslikni.
Odamlar va hayot haqidagi yapon maqollari
Ikkinchi to'plam — odamlar haqida: maqtanchoqlik, hasad, yashirin iste'dodlar va boshqalar bilan yonma-yon yashash haqida.
| Maqol | O'qilishi | Tarjima va ma'nosi |
|---|---|---|
| 出る杭は打たれる | でるくいはうたれる | «Chiqib turgan qoziqni qoqib tekislaydilar» — ajralib turgan kishi tanqidga uchraydi |
| 井の中の蛙大海を知らず | いのなかのかわずたいかいをしらず | «Quduqdagi qurbaqa okeanni bilmaydi» — o'z kichik dunyongga qamalib qolma |
| 猫に小判 | ねこにこばん | «Mushukka — oltin tangalar» — qadrni tushunmaydigan kishi uchun qimmat narsa foydasiz |
| 馬の耳に念仏 | うまのみみにねんぶつ | «Otning qulog'iga ibodat» — tinglamaydigan kishini ishontirish foydasiz |
| 花より団子 | はなよりだんご | «Dango gullardan qimmat» — foyda chiroyli ko'rinishdan muhimroq |
| 能ある鷹は爪を隠す | のうあるたかはつめをかくす | «Mohir qarchig'ay tirnoqlarini yashiradi» — haqiqiy mahorat maqtanmaydi |
| 縁の下の力持ち | えんのしたのちからもち | «Ayvon ostidagi polvon» — ko'rinmas mehnati bilan hammasini ushlab turgan kishi |
| 灯台下暗し | とうだいもとくらし | «Chiroqning tagida qorong'i» — javob ko'pincha juda yaqin joyda bo'ladi |
| 笑う門には福来る | わらうかどにはふくきたる | «Kulayotgan darvozaga baxt keladi» — quvonch omadni tortadi |
| 雨降って地固まる | あめふってじかたまる | «Yomg'irdan keyin yer qotadi» — qiyinchiliklar odamlarni va munosabatlarni mustahkamlaydi |
Mix haqidagi yapon maqoli: aslida nima deydi
出る杭は打たれる — eng ko'p keltiriladigan yapon maqoli bo'lib, u ko'pincha yapon jamiyatiga hukm sifatida o'qiladi. Kotobank uni boshqacha izohlaydi: iste'dodli va ko'zga tashlanadigan ishlari bor kishini ko'pincha yoqtirmaydilar, obraz esa chiqib turgan qoziqlarni boshqalar bilan bir tekis qilib qoqish ishidan olingan. Bu hasad haqidagi kuzatuv, ko'rinmaslikka chaqiriq emas. Maqolning o'zi yashirinishni maslahat bermaydi, u ko'zga tashlanadigan kishi nima xavf ostida qolishini halol ogohlantiradi.
Nomi va ierogliflari: 諺
諺 — значение: maqol, matal — онъёми: ゲン — кунъёми: ことわざ — 16 штрих(ов). 諺 — «maqol, matal». Chap tomonida 言 «so'z, nutq» kaliti turadi: «nutq» belgisi oldimizda aytiladigan so'zlar turganini ko'rsatadi.
諺 ning o'qilishlari: ことわざ va ゲン
Asosiy 諺 so'zi kun o'qilishida: ことわざ (kotowaza). Lug'atga ko'ra u 言の業 — «so'z ishi» birikmasidan kelib chiqqan. On o'qilishi ゲン 俗諺 (zokugen) «xalq matali» kabi qo'shma so'zlarda uchraydi, ammo kundalik nutqda belgi deyarli har doim yolg'iz turadi va ことわざ deb o'qiladi.
| Yaponcha | O'qilishi | Tarjimasi |
|---|---|---|
| 諺 | kotowaza · kotowaza | Maqol, matal |
| 慣用句 | kan'yōku · kan'yōku | Ibora, turg'un birikma |
| 出る杭は打たれる | deru kui wa utareru · deru kui wa utareru | Chiqib turgan qoziqni qoqib tekislaydilar |
| 千里の道も一歩から | senri no michi mo ippo kara · senri no michi mo ippo kara | Ming ri yo'l ham bir qadamdan boshlanadi |
| 猫の手も借りたい | neko no te mo karitai · neko no te mo karitai | Shunchalik bandmanki, har qanday yordamchi yaraydi (ibora) |
| 案ずるより産むが易し | anzuru yori umu ga yasushi · anzuru yori umu ga yasushi | Ishning o'zi u haqdagi xavotirdan osonroq |
諺 ni yo'naltiruvchi chiziqlar bo'ylab yozing: belgi murakkab, ammo chap qismi 言 o'nlab boshqa ierogliflardan tanish.
Tez-tez so'raladigan savollar
- Qaysi yapon maqollari eng mashhur?
- Ko'pincha chiqib turgan mix haqidagi 出る杭は打たれる, daraxtdan yiqilgan maymun haqidagi 猿も木から落ちる, yetti yiqilib sakkiz turish haqidagi 七転び八起き va ming ri yo'l haqidagi 千里の道も一歩から tilga olinadi.
- Mix haqidagi yapon maqoli nima degani?
- 出る杭は打たれる so'zma-so'z «chiqib turgan qoziqni qoqib tekislaydilar». Kotobankga ko'ra, bu kuzatuv: iste'dodli va ko'zga tashlanadigan ishlari bor kishini odatda yoqtirmaydilar. Obraz chiqib turgan qoziqlarni boshqalar bilan bir tekis qilib qoqish ishidan olingan.
- Yapon maqoli iboradan nimasi bilan farq qiladi?
- Maqol (諺) — nasihat ma'noli tugallangan fikr. Ibora (慣用句) — gapga qo'shiladigan turg'un birikma: 顔が広い «ko'p kishi bilan tanish bo'lish» degani. Aforizm (格言) esa ko'proq donishmand nomi bilan bog'liqligi va qat'iyroq eshitilishi bilan farq qiladi.
- Yapon maqollarini qanday to'g'ri o'qish kerak?
- O'qilish qatoriga qarang: maqollarda ko'pincha 如かず yoki 成らず kabi eski shakllar uchraydi, ular zamonaviy nutqda uchramaydi. Avval kanani ovoz chiqarib o'qing, so'ng ierogliflarni tahlil qiling. So'zma-so'z tarjima qilish foydali, ammo ma'noni alohida saqlang.
- Maqollarni oddiy yapon suhbatiga qo'shish mumkinmi?
- Mumkin, yaponlar buni doim qiladilar, ammo o'rinli: maqolni fikrning oxirida va joyida keltirgan ma'qul. 急がば回れ yoki 猫に小判 kabi qisqa maqollar yozuvda ham, suhbatda ham tabiiy eshitiladi.
Manbalar
Yangilangan: 2026-09-29