Yapon arxitekturasi: yogʻoch, zilzilalar va oʻttiz yillik uylar
Yapon arxitekturasi bitta narsa bilan izohlanadi: bu yerda yer doim silkinadi. Shuning uchun tosh oʻrniga yogʻoch, devorlar oʻrniga yuk koʻtaruvchi karkas va mixsiz birlashmalar — 継手 va 仕口. Xuddi shu sabab Xoryuji besh qavatli pagodasi — dunyodagi eng qadimgi saqlanib qolgan yogʻoch inshoot — va binoni asrlar davomida saqlash emas, balki uni qayta qurish odati ortida turadi: uy yigirma-oʻttiz yildayoq qiymatini yoʻqotadi.
Yaponiyada nega toshdan emas, yogʻochdan qurilganini va pagodaning markaziy ustuni uni zilziladan haqiqatan saqlaydimi yoki yoʻqligini koʻrib chiqamiz. Urushdan keyin arxitekturaga temirbeton va metabolistlar harakati qanday kirib kelganini, nega yaponiyalik Pritzker mukofoti laureatlari boshqa har qanday mamlakatdagidan koʻproq ekanini va nega bu yerda turar-joy binosi koʻpincha yigirma-oʻttiz yildan keyin buzilishini koʻrib chiqamiz. Shu bilan birga, «qurmoq» soʻzining oʻzi yoziladigan 築 belgisini ham tahlil qilamiz.
Nega tosh emas, yogʻoch: seysmika, iqlim va mixsiz oʻyiqlar
Anʼanaviy Yaponiyaning asosiy qurilish materiali — yogʻoch, sababi oddiy: seysmik faol mamlakatda qattiq tosh devor birinchi kuchli silkinishdayoq yorilib, qulab tushadi, yogʻoch karkas esa egilib, tebranishlarni soʻndiradi. Yapon binosida yuk koʻtaruvchi yukni devorlar emas, aynan ustun va toʻsinlardan iborat karkas oʻz zimmasiga oladi: ularni konstruksiyaga deyarli zarar yetkazmasdan olib tashlash yoki almashtirish mumkin, bu esa anʼanaviy uyning yengil surilma toʻsiqlarini tushuntiradi. Nam iqlim ham rol oʻynagan — yogʻoch toshga qaraganda qulayroq va ishlov berish osonroq edi, ustiga-ustak qoʻl ostida yetarli miqdorda tosh ham yoʻq edi.
Bitta ham mixsiz birlashmalar
- Anʼanaviy karkasning ustunlari va toʻsinlari mixlar yoki metall mahkamlagichlar bilan emas, balki oʻyiqlar bilan birlashtiriladi. 継手 (tsugite) bir toʻsinni ikkinchisiga kiritib uzaytiradi, 仕口 (shiguchi) esa qismlarni burchak ostida, odatda ustun va toʻsin tutashgan joyda birlashtiradi.
- Bunday birlashma qattiq tugun emas, balki kichik boʻshliqli sharnir kabi ishlaydi. Silkinish paytida yogʻoch choʻkib, keyin yana joyiga qaytadi, payvand yoki qattiq mahkamlashda boʻlishi mumkin boʻlganidek bir nuqtada yorilib ketmaydi.
- 間 (ken) moduli — qoʻshni ustunlar orasidagi tarixiy masofa, keyinchalik 1,818 metrga yaxlitlangan — butun karkasning qadamini belgilaydi va keyingi xona necha marta kichik yoki katta boʻlishini aniqlaydi.
Ming yil turgan pagoda
Nara yaqinidagi Xoryuji besh qavatli pagodasi yongʻindan keyin VIII asr boshlarida qayta qurilgan boʻlib, dunyodagi eng qadimgi saqlanib qolgan yogʻoch inshoot hisoblangan ansamblga kiradi. Bunday pagodalarda 心柱 (shinbashira) — barcha qavatlardan oʻtadigan, lekin na yerga, na toʻsinlarga qattiq tayanmaydigan markaziy ustun bor. Uzoq vaqt bu shunday izohlangan: ustun mayatnik-soʻndirgich kabi ishlaydi va binoning oʻzi bilan qarama-qarshi fazada tebranib, zilzila paytida tebranish amplitudasini kamaytiradi. Bugungi kunda mutaxassislar bu izohga ehtiyotkorroq munosabatda: hisob-kitoblar pagodaning barqarorligini birgina ustun emas, balki avvalo koʻp qavatli karkasning oʻzi taʼminlashini koʻrsatadi. Baʼzi saqlanib qolgan pagodalarda u yerga umuman tegmaydi, binoning turishiga xalaqit bermaydi.
Nega ibodatxona har yigirma yilda qaytadan quriladi
Sinto ibodatxonasi Ise boshqa tamoyilga amal qiladi: u saqlanmaydi, balki har yigirma yilda butunlay qaytadan quriladi — marosim 式年遷宮 (shikinen sengū) deb ataladi, oxirgi marta 2013-yilda boʻlgan, keyingisi 2033-yilda kutilmoqda. Binolar qoʻshni boʻsh uchastkada avvalgi chizmalar boʻyicha qaytadan quriladi, eski yogʻoch esa koʻpincha boshqa ibodatxonalarga taʼmirlash uchun beriladi. Maʼno materialning uzoq umr koʻrishida emas, balki hunarmandchilikning uzatilishida: oxirgi marta qurgan duradgorlar keyingi avlodni oʻqitadi va har bir alohida bino bor-yoʻgʻi yigirma yil yashasa ham, texnika uzilmaydi.
Metabolistlardan Pritzker mukofotigacha
Urushdan keyin yapon arxitekturasiga temirbeton va u bilan birga 1960-yilda Tokioda boʻlib oʻtgan Butunjahon dizayn konferensiyasida oʻzini eʼlon qilgan metabolistlar harakati (メタボリズム) kirib keldi. Uning ishtirokchilari, jumladan Kurokava Kisho va Kikutake Kiyonori, binolarni tirik organizmlar sifatida taklif qildilar: almashtiriladigan kapsula-«hujayralar» butun uyni qayta qurmasdan, eskirgan sari almashtirilishi mumkin edi. Eng mashhur misol — Ginkzadagi Nakagin kapsula minorasi, uni Kurokava 1972-yilda qurgan; u yarim asr turdi va 2022-yilda kommunikatsiyalarning eskirganligi sababli buzildi, muallif oʻylagan kapsulalarni almashtirishga esa yetib bormadi.
Nega yaponiyaliklar Pritzker mukofoti laureatlari orasida shunchalik koʻp
| Arxitektor | Mukofot yili | Nimasi bilan mashhur |
|---|---|---|
| Tange Kenzo | 1987 | Yoyogi stadioni, Tokio meriyasi, koʻplab metabolistlarning ustozi |
| Ando Tadao | 1995 | Beton yorugʻlik va sukunat ibodatxonalari, diplomsiz oʻz-oʻzini oʻqitgan |
| Ban Shigeru | 2014 | Tabiiy ofatlardan jabrlanganlar uchun kartondan quvurlardan vaqtinchalik uy-joy |
Oddiyroq bino bilan boshqacha munosabatda boʻlishadi: Yaponiyada yogʻoch turar-joy uyi yigirma-oʻttiz yilda hisob qiymatini yoʻqotadi va ikkilamchi bozorda asosan bino uchun emas, yer uchun toʻlanadi. Seysmik normalar ham taʼsir qildi: 1981-yilda ular qayta koʻrib chiqilgandan soʻng, avvalgi qoidalar boʻyicha qurilgan uylar sezilarli darajada past baholana boshladi. Shuning uchun uchastka koʻpincha eski uyni qayta sotishdan koʻra yangi uy uchun boʻshatiladi — va Isedagi bir xil mantiq endi hech qanday marosimsiz ishlaydi.
建築 va 築 belgisi: yaponcha «arxitektura» qanday boʻladi
築 — значение: qurmoq, tiklamoq — онъёми: チク — кунъёми: きず.く — 16 штрих(ов). 築 — «tiklamoq, qurmoq»: 建 bilan juftlikda 建築 (kenchiku), «arxitektura» soʻzini beradi, Tokioning Tsukiji tumani nomida esa eskiroq maʼnoni — «toʻkilgan yer»ni saqlaydi.
Ikkala belgi ham «qurmoq» maʼnosini beradi
建築 kenchiku deb oʻqiladi va «qurmoq» maʼnosidagi ikkita belgidan tashkil topgan: 建 (tat(eru), «tiklamoq») va 築 (chiku, «qurmoq»). Soʻz ham arxitekturani fan sifatida, ham qurilishni jarayon sifatida qamrab oladi. Yonida koʻpincha 木造 (mokuzō) — «yogʻochdan qurilgan» aniqlashtiruvchisi uchraydi, temirbetonga qarama-qarshi. Tokioning 築地 (Tsukiji) tumani nomida esa 築 belgisi eskiroq, toʻgʻridan-toʻgʻri maʼnoda ishlaydi: tuman haqiqatan koʻrfaz oʻrniga toʻkilgan va nom «toʻkilgan yer» deb tarjima qilinadi.
| Yaponcha | O'qilishi | Tarjimasi |
|---|---|---|
| 建築 | kenchiku · kenchiku | Arxitektura, qurilish |
| 木造 | mokuzō · mokuzō | Yogʻochdan qurilgan |
| 建築中 | kenchikuchū · kenchikuchū | Qurilish ketmoqda |
| 心柱 | shinbashira · shinbashira | Pagodaning markaziy ustuni |
| 継手 | tsugite · tsugite | Toʻsinni uzaytiruvchi duradgorlik oʻyiqi |
築 ni yoʻnaltiruvchilar boʻylab yozing — 建 bilan birga «arxitektura» soʻzini tashkil qiluvchi «qurmoq» belgisi.
Tez-tez so'raladigan savollar
- Yapon arxitekturasi yevropa arxitekturasidan nimasi bilan farq qiladi?
- Asosiy farq material va konstruksiya mantigʻida: yapon binosi ustun va toʻsinlardan iborat yuk koʻtaruvchi yogʻoch karkasga tayanadi, devorlar va toʻsiqlar esa yengil va koʻpincha surilma, yuk koʻtarmaydi. Yevropa anʼanasida esa, aksincha, odatda tosh yoki gʻisht devorlar yuk koʻtargan. Yana bir farq — bino yoshiga munosabat: Yaponiyada inshoot koʻpincha asrlar davomida saqlanmaydi, balki materialning oʻzini emas, texnikani saqlab, qaytadan quriladi.
- Nega Yaponiyada toshdan emas, yogʻochdan qurilgan?
- Tez-tez boʻladigan zilzilalar tufayli: qattiq tosh devor kuchli silkinishda yorilib, qulab tushadi, yogʻoch karkas esa egilib, tebranishlarni soʻndirib, butun qoladi. Yogʻoch qulayroq ham edi: kerakli miqdorda qurilish toshi qoʻl ostida yoʻq edi, nam iqlim esa yogʻoch bilan ishlashni toshga qaraganda amaliyroq qilardi.
- Nega yapon pagodalari zilzilalarda vayron boʻlmaydi?
- Uzoq vaqt bu markaziy 心柱 ustunining ishi bilan izohlangan: u goʻyo mayatnik-soʻndirgich kabi tebranadi va binoning oʻzi bilan qarama-qarshi fazada tebranish amplitudasini kamaytiradi. Bugungi kunda mutaxassislar bu izohga ehtiyotkorroq munosabatda va barqarorlikni birgina ustun emas, balki avvalo egiluvchan birlashmalarga ega koʻp qavatli yogʻoch karkasning oʻzi taʼminlaydi deb hisoblashadi.
- «Arxitektura» yaponcha qanday yoziladi?
- 建築 (kenchiku) — «qurmoq» maʼnosidagi ikkita belgidan iborat soʻz: 建 (tat(eru), «tiklamoq») va 築 (chiku, «qurmoq»). U ham arxitekturani fan sifatida, ham qurilishni jarayon sifatida qamrab oladi. Yonida koʻpincha 木造 (mokuzō) — «yogʻochdan qurilgan» aniqlashtiruvchisi uchraydi, anʼanaviy binoni zamonaviy temirbetondan ajratish kerak boʻlganda.
- Nega yapon uyi koʻpincha oʻttiz yildan keyin buziladi?
- Soliq normalariga koʻra, yogʻoch turar-joy uyining qonuniy amortizatsiya muddati ijaraga berilishiga qarab 22 yildan 33 yilgacha. Binoning oʻzining bozor qiymati yigirma yilga kelib odatda deyarli nolga tushadi. Bu uy jismonan yashash uchun yaroqsiz degani emas: koʻpchilik bunday uylarda bundan keyin ham yashaydi, lekin qayta sotishda narx asosan bino emas, yer hisobiga shakllanadi.
- Qaysi yapon arxitektorlari dunyoga mashhur?
- Arxitekturadagi Nobel muqobili deb ataladigan Pritzker mukofoti laureatlari orasida yaponiyalik arxitektorlar toʻqqizta — boshqa har qanday mamlakatdagidan koʻproq. 1987-yilda Tange Kenzo bilan boshlab, yana sakkiz kishi uni oldi, jumladan Ando Tadao, Ban Shigeru va Sejima Kazuyo bilan Nishizava Ryue juftligi. Bu ikkisi bitta mukofotni ikkiga boʻlishdi, shuning uchun mukofotlanishlar soni bittaga kam. Ularning koʻpchiligi metabolizm yoʻnalishida boshlagan yoki uning ishtirokchilaridan taʼlim olgan.
Manbalar
Yangilangan: 2026-09-22