Yaponiya imperatori: kim u, nima bilan mashgʻul va nima uchun hisob afsonadan boshlanadi
Yaponiya imperatori — imperator uyining boshligʻi va 1947-yilgi konstitutsiyaga koʻra, siyosiy hokimiyatsiz davlat ramzi. Hozirgi imperator Naruhito — rasmiy hisob boʻyicha 126-imperator, taxtga 2019-yil 1-mayda oʻtirgan. Hisob afsonaviy Jimmu dan boshlanadi, u miloddan avvalgi 660-yilga toʻgʻri keladi, tarixan tasdiqlangan birinchi hukmdor esa oʻninchi imperator Sujin hisoblanadi. 天皇 unvoni Yaponiyada taxminan VII asrda mustahkamlangan.
«Yaponiya imperatori» — bu savol ortida ikki xil savol yashiringan: sulola necha yoshda va imperatorning hozirgi hokimiyati qanday. Javobni afsona va ikki konstitutsiya ajratib berdi: hisob miloddan avvalgi 660-yildan boshlanadi. U 1947-yilda hokimiyatdan mahrum boʻldi, bir yil avval esa reskript uning tirik xudo ekanligi haqidagi tasavvurni rad etdi. 天皇 unvoni ortida nima turishini, saroy nima bilan mashgʻul ekanini va nega taxtda ayollar boʻlganini, garchi hozirgi qonun ularga yoʻl ochmasa ham, koʻrib chiqamiz.
Nechta imperator boʻlgan va ishonchli tarix qaysi biridan boshlanadi
Yaponiyaning hozirgi imperatori Naruhito rasmiy hisob boʻyicha 126-imperator; u taxtga 2019-yil 1-mayda oʻtirgan. Hisob imperator Jimmu dan boshlanadi, u anʼanaga koʻra miloddan avvalgi 660-yilga toʻgʻri keladi. Biroq yapon tarixshunosligi dastlabki hukmdorlarni toʻgʻridan-toʻgʻri afsonaviy shaxslar deb ataydi: mavjudligi tarixan tasdiqlangan birinchi hukmdor sifatida oʻninchi imperator Sujin tan olinadi.
Nima uchun hisob miloddan avvalgi 660-yildan boshlanadi
Jimmu ning taxtga oʻtirish sanasi arxeologik topilma emas, balki VIII asrdagi yapon solnomachilarining hisob-kitobi, «Kojiki» va «Nihon shoki» yilnomalari mualliflarining hisobidir: rivoyatga koʻra, u maʼbuda Amaterasu ning avlodi boʻlgan. Uzluksiz sulolaning anʼanaviy hisobi davlat taqvimi va saroy marosimlarining bir qismi boʻlib qolmoqda; zamonaviy tarixshunoslik boshqa hukmdorlarga tayanadi — mustaqil manbalar tomonidan tasdiqlangan hukmdorlarga.
Imperator ilgari nima qila olgan va hozir nima qila oladi
| Nimani hal qiladi | 1889-yilgi konstitutsiya | 1947-yilgi konstitutsiya |
|---|---|---|
| Davlatdagi mavqei | Davlat boshligʻi, sulola uzluksiz deb eʼlon qilingan (1-modda) | Davlat va xalq birligining ramzi (1-modda) |
| Oliy hokimiyat | Imperatorga tegishli (4-modda) | Imperatorning davlat ishlarida vakolati yoʻq (4-modda) |
| Armiya va flot | Armiya va flotning oliy bosh qoʻmondoni | Avvalgi maʼnodagi qurolli kuchlarga aloqasi yoʻq |
| Hukumat boshligʻini tayinlash | Vazirlarni oʻzi tayinlaydi va ishdan boʻshatadi | Bosh vazirni parlament taqdimiga koʻra tayinlaydi |
| Marosimlardagi roli | Sinto oliy ruhoniysi, marosimlar davlat hokimiyatining bir qismi | Marosimlar imperator uyining shaxsiy ishi |
Marosimlar bilan toʻldirilgan yil
Ikki konstitutsiya normalaridan tashqari, saroy ishini sinto marosimlarining yillik davrasi belgilaydi. Ularning bir qismini, masalan, yangi yil ibodatlari va kuzgi hosil bayrami niiname-say ni imperator Tokio saroyi ibodatxonalarida shaxsan oʻtkazadi. Boshqa qismini — elchilarni qabul qilish, davlat rahbarlari bilan uchrashuvlar, prefekturalarga sayohatlar — u turmush oʻrtogʻi bilan birga vakillik vazifalarining bir qismi sifatida olib boradi.
天皇 va nima uchun unvon turlicha tarjima qilinadi
皇 — значение: imperator, monarx, imperatorga oid — онъёми: コウ、オウ — 9 штрих(ов). 皇 — «imperator, monarx»: 9 chiziq. Belgi oʻzi «hukmdor» maʼnosini beradi; unvonga «osmon» maʼnosini qoʻshni 天 qoʻshadi, 皇 esa 皇室 (こうしつ), «imperator uyi» soʻzida ham uchraydi.
Osmon hukmdori: belgilarning oʻzida nima turibdi
天皇 てんのう (tenno) deb oʻqiladi va 天 «osmon» hamda 皇 «hukmdor, monarx» belgilaridan tashkil topgan: birgalikda — «hokimiyati osmonga borib taqaladigan hukmdor». Shunga oʻxshash ieroglif birikmasi Xitoy imperatorlari tomonidan ham ishlatilgan, ammo yapon hukmdori uchun unvon alohida mustahkamlangan, taxminan VII asrda — aniq sana tarixchilar oʻrtasida bahs mavzusi boʻlib qolmoqda. Oʻzbek tilida bu soʻz baʼzan «imperator» deb tarjima qilinadi — maʼnosi va monarx unvonlarini berish qoidalariga koʻra, baʼzan esa «tenno» shaklida qoldiriladi. Sababi — yapon unvoni Yevropa meros qoidalariga boʻysunmaydi va dunyoviy hokimiyatni sinto roli bilan uygʻunlashtiradi, bu koʻpchilik Yevropa monarxlarida yoʻq.
| Yaponcha | O'qilishi | Tarjimasi |
|---|---|---|
| 天皇 | tennō · tennō | Yaponiya monarxining rasmiy unvoni |
| 皇室 | kōshitsu · kōshitsu | Imperator uyi — butun hukmron oila |
| 皇居 | kōkyo · kōkyo | Tokiodagi imperator saroyi |
| 天皇陛下 | Tennō Heika · Tennō Heika | Janobi oliylari imperator — hurmatli murojaat |
| 皇位 | kōi · kōi | Imperator taxti, taxt |
皇 ni yoʻl-yoʻriqlar boʻyicha yozing — 天皇 dagi ikkinchi belgi, imperator unvonidagi «hukmdor».
Imperator qanday qilib xudo boʻlishdan toʻxtadi, ammo qoldi
1946-yil 1-yanvarda rasman «Yangi Yaponiya qurilishi toʻgʻrisidagi reskript» (新日本建設ニ関スル詔書) deb nomlangan hujjat eʼlon qilindi; adabiyotda uni «inson tabiati haqidagi deklaratsiya» deb atashadi. Reskript imperatorni koʻrinib turgan xudo (現御神) sifatidagi tasavvurni rad etdi va bu gʻoyani asossiz deb atadi. Imperator uyining xudolardan kelib chiqishi hujjat tomonidan inkor etilmadi — bu boshqa bayonotlar, va keng tarqalgan «xudolikdan voz kechdi» degan formula mazmunni qoʻpollashtiradi.
1946-yilgi reskript aynan nima dedi
Reskriptning yaponcha matni ishgʻol hokimiyatlari shtabi tayyorlagan inglizcha qoralamadan yumshoqroq chiqdi: ingliz variantidagi divine soʻzi va yaponcha 現御神 tushunchasi bir xil maʼnoni anglatmaydi. Imperatorning oʻzi keyinchalik hujjatning asosiy maqsadi Yaponiya uchun xalq boshqaruviga yoʻl tashqaridan qarz olish emas, balki Meiji davridagi Besh band qasamyodi bilan belgilangan yoʻnalishning davomi ekanligini koʻrsatish boʻlganini tushuntirdi.
1947-yilgi konstitutsiyaning 1-moddasi imperatorga davlat va xalq birligining ramzi maqomini berdi, davlat ishlarida vakolatsiz. Hozirgi imperator Naruhito otasi imperator Akihito taxtdan voz kechganidan soʻng 2019-yil 1-mayda taxtga oʻtirdi — bu oʻtmishdoshning oʻlimisiz hokimiyat almashinuvining kam uchraydigan hodisasi. Bu holat uchun parlament 2017-yilda alohida qonun qabul qildi: imperator uyi toʻgʻrisidagi qonunda belgilangan doimiy tartib taxtdan voz kechishni nazarda tutmaydi va shundan beri boshqa shunga oʻxshash qonunlar qabul qilinmadi. Taxt merosi imperator uyining erkaklar chizigʻi boʻyicha boradi.
Tez-tez so'raladigan savollar
- Yaponiya imperatori kim va uning hokimiyati qanday?
- Yaponiya imperatori — Yaponiya imperator uyining boshligʻi, anʼanaviy hisob boʻyicha eng qadimgi merosiy monarxiya. 1947-yilgi konstitutsiyaga koʻra u davlat va xalq birligining ramzi boʻlib, davlat ishlarida vakolatga ega emas — bosh vazirni tayinlaydi va parlamentni boshqa hokimiyat organlarining taqdimiga koʻra chaqiradi. 1947-yilgacha, 1889-yilgi konstitutsiyaga koʻra, imperatorga mamlakatda oliy hokimiyat tegishli edi.
- Jami nechta yapon imperatori boʻlgan?
- Hozirgi imperator Naruhito rasmiy hisob boʻyicha 126-imperator, bu hisob taxtga ikki marta oʻtirish holatini ham oʻz ichiga oladi. Hisob afsonaviy imperator Jimmu dan boshlanadi, u anʼanaga koʻra miloddan avvalgi 660-yilga toʻgʻri keladi, ammo yapon tarixshunosligi dastlabki hukmdorlarni toʻgʻridan-toʻgʻri afsonaviy shaxslar deb ataydi: tarixan tasdiqlangan birinchi hukmdor sifatida oʻninchi imperator Sujin tan olinadi.
- Yapon tilida «imperator» qanday boʻladi va 天皇 nima maʼnoni anglatadi?
- «Imperator» yapon tilida — 天皇, てんのう (tenno) deb oʻqiladi. 天 belgisi «osmon», 皇 — «hukmdor, monarx» maʼnosini beradi: birgalikda — «hokimiyati osmonga borib taqaladigan hukmdor». Unvon yapon hukmdori uchun taxminan VII asrda mustahkamlangan; hurmatli nutqda 天皇陛下 — «janobi oliylari imperator» murojaati ham ishlatiladi.
- Yapon sulolasi 2600 yil davomida uzilmaganligi rostmi?
- Bu anʼanaviy hisob, tarixchilar tomonidan tekshirilgan fakt emas. Rasmiy hisob Jimmu va miloddan avvalgi 660-yildan boshlanadi, ammo yapon tarixshunosligining oʻzi dastlabki hukmdorlarni afsonaviy shaxslar deb tan oladi: tarixan tasdiqlangan birinchi hukmdor sifatida oʻninchi imperator Sujin tan olinadi. Sulolaning butun shu davr mobaynida uzluksizligi mustaqil manbalar emas, balki rivoyat bilan belgilangan.
- Imperator 1946-yilda ilohiy kelib chiqishidan voz kechdimi?
- Unchalik emas. 1946-yil 1-yanvardagi reskript imperatorni koʻrinib turgan xudo (現御神) sifatidagi tasavvurni rad etdi va bu gʻoyani asossiz deb atadi, ammo imperator uyining xudolardan kelib chiqishini inkor etmadi — bu boshqa bayonotlar. Yaponcha matn ishgʻol hokimiyatlari shtabi tayyorlagan inglizcha qoralamadan yumshoqroq chiqdi: divine soʻzi va 現御神 tushunchasi bir xil maʼnoni anglatmaydi.
- Ayol yapon taxtini egallashi mumkinmi?
- 1947-yilgi amaldagi imperator uyi toʻgʻrisidagi qonunga koʻra — yoʻq: taxt erkaklar chizigʻi boʻyicha meros qilinadi. Ammo tarixan taxtda ayollar boʻlgan: sakkiz imperator ayol oʻn hukmronlik davrida taxtni egallagan — ulardan ikkitasi taxtga ikki marta oʻtirgan. Oxirgisi Go-Sakuramachi edi — u 1762–1771-yillarda, Edo davrining oxirida hukmronlik qilgan.
Manbalar
Yangilangan: 2026-09-22