Meiji restavratsiyasi — shogun hokimiyati imperatorga qanday o'tdi va nima o'zgardi
Meiji restavratsiyasi — 1867–1868-yillarda oliy hokimiyatni shogundan imperatorga qaytargan to'ntarish. 1867-yil 9-noyabrda Tokugava Yosinobu hokimiyatdan voz kechdi, 1868-yil 3-yanvarda esa imperator hukmronligini tiklash haqidagi farmon e'lon qilindi. 維新 (ishin) so'zi aslida «yangilanish» degan ma'noni bildiradi — «restavratsiya» shartli tarjima xolos. Keyin mamlakatni Bosin urushi kutib turardi.
Meiji restavratsiyasi haqida asosiysi esda qoladi — hokimiyat imperatorga qaytdi, — ammo bu qanday sodir bo'lgani odatda parda ortida qoladi. Bakumatsu yillarining bo'ronli voqealari to'ntarishga qanday olib kelgani va uni kim tayyorlaganini — saroy hamda Satsuma, Choshu va Tosa knyazliklarini ko'rib chiqamiz. Shuningdek, kim oxirigacha shogunatni himoya qilganini — Aizu knyazligidan tortib Shinsengumi otryadigacha — va nega yaponcha 維新 so'zi «restavratsiya» degani emasligini aniqlaymiz.
Shogunat hokimiyatni imperatorga qanday topshirdi
Meiji restavratsiyasi — 1867–1868-yillardagi to'ntarish bo'lib, oliy hokimiyatni shogundan imperatorga qaytargan. 1867-yil 9-noyabrda oxirgi shogun Tokugava Yosinobu hokimiyatni qaytarish haqida iltimosnoma berdi (大政奉還, taysey xokan). 1868-yil 3-yanvarda imperator saroyi imperator hukmronligini tiklash haqidagi farmonni e'lon qildi (王政復古の大号令) va shogunat rasman tugatildi. To'ntarishni Satsuma va Choshu knyazliklari saroy zodagonlarining bir qismi ko'magida tayyorlagan, shogun tarafdorlari esa bu qarorga rozi bo'lmadi: bir oy o'tib Bosin urushi boshlandi.
- 1867-yil 9-noyabr — Tokugava Yosinobu imperatorga hokimiyatni qaytarish haqida iltimosnoma beradi (taysey xokan).
- 1868-yil 3-yanvar — imperator saroyi restavratsiya haqidagi farmonni chiqaradi va shogun lavozimini rasman bekor qiladi.
- 1868-yil 27–31-yanvar — Kioto yaqinidagi Toba-Fushimi jangi: shogun tarafdorlari tor-mor qilinadi, Bosin urushi boshlanadi.
- 1868-yil 6-aprel — yangi hukumat Besh moddadan iborat qasamyodni (五箇条の御誓文) qabul qiladi — bo'lajak islohotlar dasturi.
- 1868-yil 3-may — Saygo Takamori va Katsu Kaysyu muzokaralari natijasida Edo qal'asi jangsiz topshiriladi.
- 1871-yil — xanlarni tugatish va prefekturalar tashkil etish haqidagi farmon (廃藩置県) avvalgi mulk tizimini butunlay yo'q qiladi.
Nega shogunat bardosh bera olmadi
Rasmiy bahona Yosinobuning hokimiyatdan voz kechishi bo'ldi, ammo zamin o'nlab yillar davomida tayyorlangan edi. 1850-yillardagi xorijiy davlatlar bilan tuzilgan shartnomalar shogunatning mamlakat himoyachisi sifatidagi obro'siga putur yetkazdi. 1860-yillar boshidan sonno joi («imperatorni ulug'la, varvarlarni quv») harakati imperatorga sadoqat shiorini siyosiy dasturga aylantirdi. Hal qiluvchi omil 1866-yil 7-martda Sakamoto Ryoma vositachiligida tuzilgan Satsuma va Choshu ittifoqi (薩長同盟) bo'ldi: kechagi raqiblar umumiy dushmanga qarshi kuchlarini birlashtirdi.
Restavratsiyani kim amalga oshirdi
| Tomon | Kim | To'ntarishdagi roli |
|---|---|---|
| Imperator saroyi | Yosh imperator Mutsuxito va saroy maslahatchilari | Yangi hokimiyatning rasmiy qonuniylik manbasi |
| Satsuma va Choshu | «Restavratsiyaning uch buyuk qahramoni» (維新の三傑): Saygo Takamori, Okubo Toshimiti va Kido Takayoshi | To'ntarishning harbiy va siyosiy kuchi, Toba-Fushimi janglari |
| Tosa | Yamauchi Yodo, Goto Shojiro, Sakamoto Ryoma | Shogunga hokimiyatni ixtiyoriy qaytarishni taklif qildi; Ryoma farmondan bir oy oldin o'ldirildi |
| Tokugava shogunati | Tokugava Yosinobu, Aizu va Kuvana knyazliklari, Kiotoda — Shinsengumi otryadi | Rasman hokimiyatni topshirdi, ammo tarafdorlarining bir qismi Bosin urushida qarshilikni davom ettirdi |
To'ntarishning yashirin tarixi ham bor edi. 1862–1864-yillarda Kiotoni siyosiy qotilliklar to'lqini qamrab oldi, ularni amalga oshiruvchilar — hitokiri, «odam chopuvchilar» — restavratsiyadan bir necha yil oldin butun shahar uchun qo'rqinchli edi.
Nomi va ierogliflari: 明治維新
明治維新 めいじいしん (Meiji Ishin) deb o'qiladi va ikki so'zdan iborat: 明治 — yosh imperatorning hukmronlik shiori, «ma'rifatli hukmronlik», va 維新 — «yangilanish» (維 «bog'lamoq, mustahkamlamoq» va 新 «yangi»). Inglizcha «restoration» («tiklash») — so'zma-so'z tarjima emas, balki talqin: u hokimiyatning imperatorga qaytishini ta'kidlaydi. 維新 esa avvalgi tartibga qaytishni emas, davlatning yangilanishini bildiradi.
維 — значение: ip, bog'lanish, bog'lamoq, qo'llab-quvvatlamoq, yangilanish (維新 tarkibida) — онъёми: イ — 14 штрих(ов). 維 — «ip, bog'lash»: 14 chiziq, N2 darajasi. 維新 (ishin, «yangilanish») so'zining birinchi belgisi — o'sha so'zning o'zi tarjimalarda «restavratsiya» deb beriladi.
| Yaponcha | O'qilishi | Tarjimasi |
|---|---|---|
| 明治維新 | Meiji Ishin · Meiji Ishin | Voqeaning yaponcha nomi — so'zma-so'z «Meiji yangilanishi» |
| 大政奉還 | taisei hōkan · taisei hōkan | Shogunning imperatorga hokimiyatni qaytarishi, 1867-yil 9-noyabr |
| 王政復古 | ōsei fukko · ōsei fukko | Imperator hukmronligini tiklash haqidagi farmon, 1868-yil 3-yanvar |
| 廃藩置県 | haihan chiken · haihan chiken | Xanlarni tugatish va prefekturalar tashkil etish, 1871-yil |
| 天皇 | tennō · tennō | Imperator — restavratsiyaning markaziy shaxsi |
| 新しい | atarashii · atarashii | «Yangi» — 維新 tarkibidagi 新 belgisi bilan bir xil |
Restavratsiyami yoki inqilobmi?
Ba'zi tarixchilar «restavratsiya» so'zi sodir bo'lgan voqeani to'g'ri tasvirlaydimi, deb bahslashadilar. Rasmiy hokimiyat imperatorga qaytdi, ammo haqiqiy hukmdorlar avval shogun hokimiyati tizimidan tashqarida bo'lgan Satsuma va Choshu samuraylari bo'ldi. Natijada mamlakat eski tartiblarni emas, balki konstitutsiya, yevropacha qo'shin va parlamentni oldi — shuning uchun 1868-yil voqealari ba'zan so'zma-so'z restavratsiyadan ko'ra yuqoridan inqilob deb ataladi.
Meiji restavratsiyasining asosiy so'zlarini tinglang va takrorlang.
Kino va o'yinlarda Meiji restavratsiyasi
- «Rurouni Kenshin: Tsuiokuhen» (るろうに剣心 追憶編, OVA, 1999) — qahramonning oldingi tarixi: yosh Kenshin Hitokiri Battosay laqabi bilan Choshu shishilarining buyrug'i bilan odam o'ldiradi. Hikoya Meiji ostonasida uziladi.
- «維新の嵐» (Ishin no Arashi, Koei, 1988) — strategik o'yin bo'lib, o'yinchi bakumatsu davri tarixiy arbobining rolini o'ynaydi va restavratsiyani faqat qurol bilan emas, diplomatiya va ittifoqlar orqali g'alabaga yetkazishi kerak.
Ekrondagi manzarada nima noto'g'ri
Restavratsiyaning o'zi ekranlashtirish uchun unchalik tomoshabop voqea emas: hokimiyat bir jangda emas, balki bir necha oyga cho'zilgan farmonlar, xatlar va muzokaralar ketma-ketligida almashdi. Shuning uchun filmlar va anime ko'pincha hokimiyatning o'tish onini emas, balki undan oldingi qarama-qarshilik yillarini yoki 1868-yildan keyingi hayotni ko'rsatadi.
Tez-tez so'raladigan savollar
- Meiji restavratsiyasi nima?
- Meiji restavratsiyasi (明治維新) — 1867–1868-yillardagi to'ntarish bo'lib, oliy hokimiyatni Tokugava shogunidan imperator Mutsuxitoga qaytargan. 1867-yil 9-noyabrda shogun Yosinobu hokimiyatdan voz kechdi, 1868-yil 3-yanvarda esa imperator hukmronligini tiklash haqidagi farmon e'lon qilindi. Voqea mamlakatni sanoatlashtirishga yo'l ochdi.
- Meiji restavratsiyasi qachon sodir bo'ldi?
- Asosiy voqealar ikki oydan kamroq vaqtni egalladi: 1867-yil 9-noyabrda shogun Tokugava Yosinobu hokimiyatni qaytarish haqida iltimosnoma berdi, 1868-yil 3-yanvarda esa imperator saroyi restavratsiya haqidagi farmonni chiqardi. 1868-yil 27-yanvarda shogun va imperator tarafdorlari Toba-Fushimi jangida to'qnashdilar — Bosin urushi boshlandi.
- Meiji restavratsiyasini kim amalga oshirdi?
- To'ntarishni Satsuma va Choshu knyazliklari saroy zodagonlarining bir qismi bilan birgalikda amalga oshirdi, Tosa esa yumshoqroq yo'lni — shogunning ixtiyoriy ravishda hokimiyatni topshirishini maqsad qildi. Asosiy shaxslar «restavratsiyaning uch buyuk qahramoni» — Saygo Takamori, Okubo Toshimiti va Kido Takayoshi bo'ldi. 1866-yilda Satsuma va Choshu ittifoqini tuzishga Tosalik Sakamoto Ryoma yordam berdi.
- «Restavratsiya» yaponcha 維新 dan nimasi bilan farq qiladi?
- «Restavratsiya» hokimiyatning imperatorga qaytishini ta'kidlaydi, go'yo mamlakat avvalgi tartibga qaytgandek. Yaponcha 維新 (ishin) «yangilanish» degani — va mohiyatni aniqroq tasvirlaydi: mamlakat eski tartiblarni emas, balki konstitutsiya, parlament va yevropacha qo'shinni oldi. Tarjimadagi «restavratsiya» — o'rnashib qolgan, ammo so'zma-so'z bo'lmagan ma'no berish.
- Meiji restavratsiyasi Bosin urushi bilan qanday bog'liq?
- 1868-yil 3-yanvardagi restavratsiya farmonini shogun tarafdorlari tan olmadi va 27-yanvarda Toba-Fushimi janglari boshlandi — bu Bosin urushining birinchi jangi edi. Harbiy harakatlar bir yarim yil davom etdi va 1869-yil iyunida Xakodatedagi Edzo Respublikasining taslim bo'lishi bilan yakunlandi.
- Qaysi anime va o'yinlarda Meiji restavratsiyasi ko'rsatilgan?
- Hokimiyatning o'tish oni kamdan-kam syujetga aylanadi. «Rurouni Kenshin: Tsuiokuhen» OVA (追憶編, 1999) restavratsiya arafasini hitokiri Battosay tarixi orqali ko'rsatadi, «維新の嵐» o'yini (Koei, 1988) esa o'yinchiga bakumatsu davri tarixiy arbobini to'ntarishning o'zidan olib o'tish imkonini beradi.
Manbalar
Yangilangan: 2026-09-13