Shogunat — bu aslida nima degani
Shogunat — Yevropa tillarida Yaponiyadagi harbiy boshqaruvning nomi boʻlib, unda butun haqiqiy hokimiyat shogun qoʻlida boʻlgan, imperator esa Kiotoda nominal hukmdor boʻlib qolgan. Yaponiyaning oʻzi bu institutni 幕府 (bakufu) soʻzi bilan ataydi. Deyarli yetti asr davomida uchta shogunat almashdi — Kamakura, Ashikaga va Tokugava — va tizim 1867–1868-yillarda Meiji restavratsiyasi bilan tugadi.
«Shogunat» — yapon tilining oʻzida yoʻq soʻz: bu harbiy unvondan olingan yevropacha nom, oʻz-oʻzini atash emas. Shu sababli ikki xil chalkashlik kelib chiqadi: shogun imperator deb qabul qilinadi, urushlar va oʻnlab yillik notinchlik bilan ajratilgan uchta turli shogunat esa bitta uzluksiz hokimiyatga qoʻshib yuboriladi. Shogunat bakufudan nimasi bilan farq qilishini va tizim aslida qaysi yilda tugaganini aniqlaymiz.
«Shogunat» nima degani
Shogunat — yaponcha soʻz emas, balki shogun (将軍, しょうぐん), Yaponiya harbiy hukmdori hokimiyatining yevropacha belgilanishi. Unvonning oʻzi 征夷大将軍 (sei-i taishōgun), «varvarlarni boʻysundiruvchi buyuk sarkarda» soʻzining qisqartmasi: dastlab saroy egallamagan shimoliy yerlarni tinchlantirishga yuborilgan harbiy boshliq shunday atalgan. XII asr oxiridan unvon butun mamlakatning merosiy harbiy hukmdoriga biriktirildi, oxiridagi «-at» esa Yevropa tillaridagi «sultanat», «emirat» soʻzlaridagi kabi hokimiyat qoʻshimchasi: unvon egasining shaxsiy ismi emas, balki hokimiyatining belgilanishi.
Nega «shogunat» va «bakufu» — turli soʻzlar
Tarjima muammosi shundaki, «shogunat» muassasa nomini emas, balki kishining hokimiyatini tasvirlaydi. Yaponlarning oʻzlari bu institutni 幕府 (bakufu) deb atashgan — soʻzma-soʻz «parda-idora», yaʼni «dala qarorgohi»: soʻz sarkardaning yurish chodirining pardasiga borib taqaladi. «Shogunat» unvon egasiga ishora qiladi, «bakufu» esa tirik imperator saroyi huzuridagi harbiy hukumatning oʻziga.
| Yaponcha | O'qilishi | Tarjimasi |
|---|---|---|
| 将軍 | shōgun · shōgun | Unvonning oʻzi — «sarkarda», shogunatga nom bergan |
| 幕府 | bakufu · bakufu | Yaponlarning oʻzlari shogunatni shunday atashgan |
| 征夷大将軍 | Sei-i Taishōgun · Sei-i Taishōgun | Toʻliq unvon: «varvarlarni boʻysundiruvchi buyuk sarkarda» |
| 武士 | bushi · bushi | Shogunlar chiqqan harbiy tabaqa |
| 江戸 | Edo · Edo | Oxirgi shogunat poytaxti, hozirgi Tokio |
Ierogliflar tahlili: 将軍
将 — значение: sarkarda, qoʻmondon, general — онъёми: ショウ、ソウ — кунъёми: まさ.に、はた、まさ、ひきい.る、もって — 10 штрих(ов). 将 — «sarkarda, qoʻmondon»: 10 chiziq, N3 darajasi. Ikkinchi belgi 軍 «qoʻshin» bilan birga しょうぐん — «qoʻshin qoʻmondoni» hosil qiladi.
将 belgisi qanday qismlardan tuzilgan
Paleograflarning keng tarqalgan talqiniga koʻra, bronza yozuvlarida 将 爿 (qurbongoh-stol), 肉 (goʻsht boʻlagi) va 刀 (pichoq) dan iborat boʻlgan — ular birgalikda harbiy marosimni tasvirlagan: jang oldidan harbiy boshliq rahbarlik qilgan qurbonlik goʻshtini keltirish. Shu yerdan «sarkarda» maʼnosi kelib chiqqan. Muhrlar davriga kelib pichoq 寸 «qoʻl» belgisiga almashgan — 将 shu koʻrinishda hozirgi yozuvgacha yetib kelgan.
将 ni yoʻnaltiruvchi chiziqlar boʻyicha yozing — 将軍 dagi birinchi belgi, shogun unvonidagi «sarkarda».
Uchta shogunat: amalda qanday ishlagan
Shogunat — bitta hukumat emas, balki Yaponiya tarixida uch marta, uch xil asrda paydo boʻlgan hokimiyat shakli. Uchtasini birdan koʻrsatish aniqroq: kim asos solgan, hukumat qayerda oʻtirgan va nega har biri oxir-oqibat qulagan.
| Shogunat | Asoschisi | Qarorgohi | Yillari | Nima bilan tugagan |
|---|---|---|---|---|
| Kamakura | Minamoto-no Yoritomo | Kamakura | 1185/1192–1333 | Agʻdarilgan: imperator Go-Daigo va sarkardalar Takauji, Yoshisada |
| Ashikaga (Muromachi) | Ashikaga Takauji | Kioto | 1336/1338–1573 | Oxirgi shogun Kiotodan Oda Nobunaga tomonidan quvilgan |
| Tokugava (Edo) | Tokugava Ieyasu | Edo, hozirgi Tokio | 1603–1867/68 | Yoshinobu hokimiyatni imperatorga qaytardi; shogunat farmon bilan tugatildi |
Nega Kamakura va Ashikagada ikkitadan boshlanish sanasi bor
Qoʻsh sanalar — xato emas. Minamoto-no Yoritomo harbiy hokimiyatni amalda 1185-yilda qoʻlga kiritgan, sei-i taishōgun unvonini esa faqat 1192-yilda olgan; zamonaviy tarixshunoslik koʻproq 1185-yilni boshlanish deb ataydi. Ashikaga Takauji bilan ham shunga oʻxshash hol: u mamlakatni Kiotodan 1336-yildan boshqargan, rasmiy unvonni esa 1338-yilda olgan. Tokugava Ieyasuda bunday ikkilanish yoʻq — 1603-yilda ikkalasi ham toʻgʻri keldi.
Shogunat tizimi qaysi yilda quladi
Qulash ikki rasmiy qadam va urushga choʻzildi. 1867-yil 9-noyabrda oxirgi shogun Tokugava Yoshinobu hokimiyatni imperatorga qaytarish haqida iltimosnoma berdi — taisei hōkan. Ammo shogunat rasman faqat 1868-yil 3-yanvarda Meiji restavratsiyasi farmoni bilan tugatildi. Bu farmonga qarshilikni 1868–1869-yillardagi Bosin urushi tugatdi — Tokugava tarafdorlarining bir qismi uni tan olishdan bosh tortdi. Shuning uchun «1868-yilda» emas, «1867–1868-yillarda» deyish aniqroq.
Shogunat haqidagi keng tarqalgan xatolar
- «Shogun — yapon imperatori» — yoʻq. Imperator Kiotoda yashab, shogunatlar davrida ham rasmiy suveren boʻlib qolgan, ammo haqiqiy hokimiyat — yer, qoʻshin, sud — shogun qoʻlida edi. Ikki parallel markaz haqida gapirish aniqroq: tantanali saroy va harbiy hukumat.
- «Shogunat — bitta uzluksiz sulola» — bu ham yoʻq. Ular uchtasi edi: Kamakura, Ashikaga va Tokugava, ular orasida esa hokimiyatning silliq oʻtishi emas, balki urushlar va notinchlikning oʻnlab yillari, jumladan ikkinchi va uchinchi shogunatlar orasidagi butun Sengoku davri bor edi.
- «Shogun unvoni toj kabi toʻgʻridan-toʻgʻri meros bilan oʻtgan» — unchalik emas. Rasman sei-i taishōgun faqat Minamoto urugʻidan kelib chiqqan kishi boʻlishi mumkin edi. Shuning uchun Ashikaga va Tokugava orasida mamlakatni birlashtirgan Toyotomi Hideyoshi shogun boʻlmadi — u Fujiwara urugʻiga asrand olinib unvon olib, kampaku (regent) sifatida hukmronlik qildi.
- «Shogunat — shunchaki harbiy diktatura» — faqat qisman toʻgʻri. Boshqalardan uzoqroq yashagan Tokugava shogunati kazarma emas, balki byurokratiya edi. 1615-yildan boshlab Buke shohatto qonunlari daymyolarning hayotini tartibga solgan, 1635-yildan boshlab esa sankin kōtai ularni qisqa jilovda ushlab, qoʻzgʻolon uchun kuch toʻplashiga yoʻl qoʻymagan.
Tez-tez so'raladigan savollar
- «Shogunat» nima degani?
- Shogunat — shogun (将軍), Yaponiya harbiy hukmdori hokimiyatining yevropacha nomi; yaponlarning oʻzlari bu institutni 幕府 (bakufu) deb atashgan. Unvon 征夷大将軍 — «varvarlarni boʻysundiruvchi buyuk sarkarda»ga borib taqaladi. Jami uchta shogunat boʻlgan: Kamakura, Ashikaga va Tokugava, XII asr oxiridan 1867–1868-yillargacha.
- «Shogunat» ierogliflar bilan qanday yoziladi?
- «Shogunat» soʻzining toʻgʻridan-toʻgʻri ieroglif yozuvi yoʻq — bu 将軍 (shogun, «sarkarda»)ga qoʻshilgan yevropacha qoʻshimcha. Ierogliflar bilan shogunning unvonini — 将軍, soʻzma-soʻz «qoʻshin qoʻmondoni», yoki lavozimning toʻliq nomini — 征夷大将軍 yozish mumkin.
- Shogunat bakufudan nimasi bilan farq qiladi?
- Shogunat — kishi haqidagi soʻz: muayyan shogun hokimiyatining yevropacha belgilanishi. Bakufu (幕府) — tuzilma haqidagi soʻz: yaponlarning oʻzlari saroy huzuridagi harbiy hukumatni shunday atashgan, soʻzma-soʻz «dala qarorgohi», yurishdagi sarkarda chodiridan.
- Yaponiyada nechta shogunat boʻlgan?
- Uchta: Kamakura (1185/1192–1333, Minamoto-no Yoritomo asos solgan), Ashikaga, yaʼni Muromachi (1336/1338–1573, Ashikaga Takauji asos solgan) va Tokugava, yaʼni Edo (1603–1867/68, Tokugava Ieyasu asos solgan). Ular orasida silliq vorislik emas, balki urushlar va notinchlikning oʻnlab yillari, jumladan butun Sengoku davri bor.
- Shogunat tizimi qaysi yilda quladi?
- Rasman ikki bosqichda: 1867-yil 9-noyabrda shogun Tokugava Yoshinobu hokimiyatni imperatorga qaytarish haqida iltimosnoma berdi (taisei hōkan), 1868-yil 3-yanvarda esa Meiji restavratsiyasi farmoni shogunatni rasman tugatdi. Qarshilikni 1868–1869-yillardagi Bosin urushi tugatdi — Tokugava tarafdorlarining bir qismi farmonni tan olishdan bosh tortdi.
- Shogun — yapon imperatori bilan bir xil narsami?
- Yoʻq. Imperator — rasmiy suveren, afsonaga koʻra maʼbuda Amaterasuning avlodi, Kiotoda haqiqiy harbiy hokimiyatsiz yashagan. Shogun — qoʻshin, sud va yerga ega harbiy hukmdor: rasman uni imperator tayinlagan, amalda esa hokimiyat bir xonadon ichida meros boʻlib oʻtgan yoki urush orqali qoʻlga kiritilgan.
Manbalar
Yangilangan: 2026-09-11