Bakufu — bu aslida nimani anglatadi
Bakufu — shogun boshchiligidagi harbiy hukumatning yaponcha nomi: soʻzma-soʻz «dala qarorgohi», sarkardaning yurish chodiri (幕) va «idora» (府) soʻzidan. Bu nom imperator Kiotoda rasmiy suveren boʻlib turganda, mamlakatni amalda boshqargan hokimiyatga nisbatan ishlatilgan. Yaponiya tarixida uchta bakufu boʻlgan — Kamakura, Muromachi va Tokugawa — bu soʻzning oʻzi esa bu maʼnoda ancha kech keng qoʻllanishga kirishgan.
Bir xil hodisaning oʻzbek tilida ikkita nomi bor — «shogunat» va «bakufu», chalkashlik ham aynan shu yerda boshlanadi. «Bakufu» tarjima emas, balki oʻz tarixiga ega boʻlgan yaponcha soʻz boʻlib, Tokugawa zamondoshlari uni deyarli ishlatmagan. Keling, atama qayerdan kelib chiqqanini, nimadan tuzilganini va nima uchun oʻylangandan ancha kech mustahkamlanganiini koʻrib chiqamiz.
«Bakufu» nimani anglatadi
Bakufu (幕府) — imperator saroyi tirik turganda harbiy hukumatni atash uchun ishlatilgan yaponcha soʻz: shogun va uning apparati yer, qoʻshin va sudni boshqargan, Kiotodagi imperator esa haqiqiy hokimiyatsiz rasmiy suveren boʻlib qolgan. Soʻzma-soʻz 幕府 «dala qarorgohi» degani: 幕 — yurishda sarkardaning chodirini oʻrab turgan parda, 府 — idora, muassasa. Soʻz Xitoydan kelgan, u yerda sarkardaning qarorgohini shunday atashgan, Yaponiyada esa bu metaforani oʻzidan oʻzi qabul qilgan harbiy hokimiyatga nisbatan mustahkamlangan: mamlakat yurishdagi qoʻshin kabi boshqarilgan.
Buni maʼnoni yoʻqotmasdan qanday tarjima qilish mumkin
Inglizcha lugʻatlar 幕府 ni «tent government» deb tarjima qiladi — bu «shogunat» soʻzidan asl nusxaga yaqinroq. «Shogunat» muayyan shogunning hokimiyatini koʻrsatadi, «bakufu» esa koʻplab shogunlar almashinuvini boshdan kechirgan muassasaning oʻzini bildiradi. «Bu bir xil narsa» deyishdan koʻra, «bakufu — shu hodisaning yaponcha nomi» deyish aniqroq.
| Yaponcha | O'qilishi | Tarjimasi |
|---|---|---|
| 幕府 | bakufu · bakufu | Shogunning harbiy hukumati — maqolaning asosiy predmeti |
| 公儀 | kōgi · kōgi | Tokugawa zamondoshlari shogun hokimiyatini shunday atashgan |
| 将軍 | shōgun · shōgun | Bakufu rahbari, Yaponiya harbiy hukmdori |
| 幕末 | bakumatsu · bakumatsu | Bakufu davrining oxiri, XIX asrning ikkinchi yarmi |
Ierogliflar tahlili: 幕府
幕 — значение: parda, chodir, qarorgoh (muassasa) — онъёми: マク、バク — кунъёми: とばり — 13 штрих(ов). 幕 — «parda, chodir, qarorgoh»: 13 chiziq, 府 «idora» bilan birga 幕府 soʻzini hosil qiladi.
幕 belgisi qanday qismlardan tuzilgan
Bir talqinga koʻra, 幕 belgisi fonetik 莫 (maku/baku oʻqilishi) va 巾 «mato» radikalidan tuzilgan — birgalikda «koʻrinishni toʻsuvchi mato», yaʼni chodir pardasi. 府 «idora» belgisi esa 广 «bino» radikali va 付 «topshirmoq» fonetikasidan tuzilgan — «ishlar topshiriladigan joy».
幕 ni yoʻnaltiruvchi chiziqlar boʻyicha yozing — 幕府 dagi birinchi belgi, atamaning asl maʼnosidagi «parda».
Koʻp uchraydigan xatolar
- «Bakufu — bu faqat Tokugawa shogunati» — yoʻq, uchta bakufu boʻlgan: Kamakura (1192-yildan), Muromachi (1338-yildan) va Tokugawa (1603-yildan). Soʻz hokimiyat shaklini tasvirlaydi, bir davrni emas.
- «Tokugawa zamondoshlari oʻz hokimiyatlarini bakufu deb atashgan» — unchalik emas: koʻproq 公儀 (kōgi), «rasmiy hokimiyat» deyishgan. 幕府 ning hozirgi maʼnosi ancha kech, koʻp jihatdan Meiji davri tarixchilarining saʼy-harakatlari bilan keng mustahkamlangan.
- «幕府 atamasi Yaponiyada oʻylab topilgan» — yoʻq, soʻz xitoycha kelib chiqqan: yurish paytida sarkardaning dala qarorgohini shunday atashgan. Yaponiya bu obrazni qabul qilib, oʻzining harbiy hokimiyatiga tatbiq etgan.
Tez-tez so'raladigan savollar
- «Bakufu» nimani anglatadi?
- Bakufu (幕府) — shogun boshchiligidagi harbiy hukumatni bildirgan yaponcha soʻz: soʻzma-soʻz «dala qarorgohi», sarkardaning yurish pardasi (幕) va «idora» (府) soʻzidan. Imperator Kiotoda qoʻshin va yersiz rasmiy suveren boʻlib turganda, mamlakatdagi haqiqiy hokimiyatni shunday atashgan.
- «Bakufu» ierogliflar bilan qanday yoziladi?
- Ierogliflar bilan bu 幕府 deb yoziladi: 幕 — «parda, chodir», 府 — «idora, muassasa». Soʻzma-soʻz maʼnosi — «dala qarorgohidagi idora»: soʻz dastlab binoni emas, balki urush paytida boshqaruv koʻchirilgan sarkardaning yurish lagerini tasvirlagan.
- «Bakufu» soʻzi qayerdan kelib chiqqan?
- Atama Xitoydan kelgan, u yerda 幕府 yurishdagi sarkardaning dala qarorgohini atashgan. Yaponiyada bu soʻz saroy huzuridagi harbiy hukmdor hokimiyatini atash uchun ishlatila boshlangan — avval 1192-yildan Kamakurada, soʻng Muromachi va Tokugawada. «Shogun hukumati» degan hozirgi maʼnoda soʻz ancha kech keng mustahkamlangan.
- Bakufu mamlakatni qanday boshqargan?
- Bakufu mamlakatni lager kabi boshqargan: shogun yerlarni taqsimlagan va tortib olgan, vassallarni tayinlagan, qonunlar chiqargan va daymyolarni nazorat ostida tutgan, imperator esa haqiqiy hokimiyatsiz rasmiy suveren boʻlib qolgan. Uchta bakufuning har birida hokimiyat tuzilishi sezilarli darajada farq qilgan.
- Bakufu haqida koʻpincha nima chalkashtiriladi?
- Bakufu Tokugawa shogunati bilan chalkashtiriladi, holbuki tarixda uchta bakufu boʻlgan — Kamakura, Muromachi va Tokugawa. Ikkinchi xato — zamondoshlar oʻz hokimiyatlarini «bakufu» deb atashgan deb oʻylash: ular koʻproq 公儀 deyishgan, atamaning hozirgi maʼnosi esa Meiji davri tarixchilarida keng mustahkamlangan.
- Buni yaponcha qanday aytish mumkin?
- Yaponcha bu 幕府, ばくふ (bakufu) deb oʻqiladi. Soʻzma-soʻz maʼnosi — «dala qarorgohi»: 幕 «parda, chodir» va 府 «idora». Tokugawa davri zamondoshlari xuddi shu hokimiyat uchun koʻproq boshqa soʻzni — 公儀 (こうぎ, kōgi), «rasmiy hokimiyat»ni ishlatishgan.
Manbalar
Yangilangan: 2026-09-11