Yaponiya gerbi: nega xrizantema mamlakat ramziga aylandi
Yaponiyada qonun bilan mustahkamlangan gerb yoʻq — bu ham Yaponiya gerbi haqidagi savolga toʻgʻridan-toʻgʻri javob. Davlat ramzi oʻrnini 16 bargli xrizantema — imperator uyining shaxsiy belgisi egallaydi, hukumat esa boshqa emblemadan — pavlovniya gulidan foydalanadi. Farq hatto pasportda ham koʻrinadi: u yerda imperator emas, balki oʻsha xrizantemaning soddalashtirilgan bir qavatli varianti tasvirlangan.
Bunday uzoq tarixga ega mamlakat gerbi konstitutsiyada mustahkamlangan boʻlishi kerakdek tuyuladi — aslida esa pasportlar va mukofotlardagi xrizantema qonunga emas, koʻp asrlik odatga tayanadi. Keling, imperator gulining qayerdan kelib chiqqanini, tangalardagi pavlovniyaning nima aloqasi borligini va nega Meiji davridayoq xrizantemani huquqiy nazoratga olishga urinilganini koʻrib chiqamiz.
Xrizantema, pavlovniya va qonunda yoʻq gerb
Yaponiyada qonun bilan belgilangan davlat gerbi yoʻq: birorta amaldagi qonun xrizantemani yoki boshqa narsani mamlakatning rasmiy ramzi deb atamaydi. Gerb oʻrnini odat boʻyicha 十六葉八重表菊 — 16 bargli, ikki qavat qilib taxlangan xrizantema, imperator va imperator oilasining shaxsiy belgisi egallaydi. Hukumatning esa oʻz alohida emblemasi bor — pavlovniya guli 五七桐: undan Vazirlar mahkamasi, hukumat va bosh vazir devoni foydalanadi.
| Ramz | Kim foydalanadi | Qayerda uchraydi |
|---|---|---|
| 16 bargli xrizantema (菊の御紋) | Imperator va imperator oilasi | Yaponiyaning chet eldagi diplomatik vakolatxonalari qarorgohlari, orden va medallar |
| 16 bargli bir qavatli xrizantema | Davlat — hujjatdagi belgi sifatida | 1926 yildan beri xorijiy pasport muqovasi |
| Pavlovniya (五七桐) | Vazirlar mahkamasi, hukumat, bosh vazir devoni | Hukumatning rasmiy ramziy belgilari, 500 iyenalik tanga |
Pasportdagi xrizantema — imperator varianti emas
Yaponiya xorijiy pasporti muqovasida imperatordagi bilan bir xil belgi emas, balki soddalashtirilgan versiya — ikki qavat emas, bir qavat 16 bargli xrizantema tasvirlangan. Bu rasm 1926 yilda texnik yechim sifatida paydo boʻlgan: 1920 yildagi pasportlar boʻyicha xalqaro konferensiya muqovaga davlat gerbini bosishni talab qilgan. Oʻsha paytda ham, hozir ham Yaponiyada mustahkamlangan gerb yoʻq edi.
Imperator Go-Toba davridan Meiji davri farmonlarigacha
Xrizantema Yaponiyada bezak va kiyim uchun Nara davridan maʼlum boʻlgan, u yerga Xitoydan keltirilgan. Shaxsiy belgi sifatida xrizantema XII–XIII asrlar chegarasida taxtdan voz kechgan imperator Go-Toba davrida paydo boʻlgan: u bu gulni yaxshi koʻrgan va shaxsiy buyumlariga belgi qilib qoʻygan, keyingi bir necha hukmdor esa bu odatni qabul qilgan. Vaqt oʻtib, aynan 16 bargli, ikki qavat xrizantema imperator uyiga mansub boʻlib qolgan — farmon bilan emas, koʻp yillik saroy odati bilan. Shu sababdan ham yapon imperatorlari taxti uchun «Xrizantema taxti» metonimiyasi ishlatiladi.
- 1868–1869 yillar — yangi Meiji hukumatining farmonlari birinchi marta 16 bargli xrizantemani rasman imperator uyiga biriktirib, boshqalarning undan foydalanishini chekladi.
- 1871 yil — alohida farmon xrizantemani imperator oilasidan boshqa hammaga taqiqladi, kichik tarmoqlarga esa qisqartirilgan 14 bargli variantdan foydalanishni buyurdi.
- 1926 yil — bu qoidalar saroy marosimi haqidagi farmon bilan mustahkamlandi va urushdan keyin bekor qilinmaguncha amalda boʻldi.
- 1947 yil 31 dekabr — urushgacha boʻlgan barcha taqiqlovchi farmonlar saroy farmonlari tizimining oʻzi bilan birga kuchini yoʻqotdi.
Xrizantema ordeni
1876 yilda Yaponiyada mamlakatning eng oliy davlat mukofoti — Xrizantema ordeni taʼsis etildi, 1888 yilda esa uning oliy darajasi — Xrizantema ordeni zanjiri qoʻshildi. Yaponiya mukofot tizimida bundan yuqori mukofot hozirgacha yoʻq.
菊 — faqat bitta oʻqilishga ega gul
菊 — значение: xrizantema — онъёми: キク — 11 штрих(ов). 菊 — «xrizantema»: bu belgi boshqa hech qanday maʼnoda uchramaydi, uning imperator uyi bilan hozirgi aloqasi esa imperator Go-Tobaning shaxsiy dididan kelib chiqadi.
菊花紋章 — «xrizantema guli emblemasi»: 菊花 (kikka) — «xrizantema guli», 紋章 (monshō) — «gerb, emblema». Alohida yapon oilalarining urugʻ gerblari oʻxshash soʻz bilan ataladi — 家紋 (kamon), 紋 (mon) belgisining oʻzi esa oddiygina «naqsh, gerb» maʼnosini bildiradi va oʻnlab shunga oʻxshash soʻzlarda ishlatiladi.
菊 qanday oʻqiladi
菊 faqat bir usulda — キク (kiku) deb oʻqiladi, bu on-yomi oʻqilishi boʻlib, tub yaponcha muqobili yoʻq. Soʻz shunchalik tabiiy eshitiladiki, tub soʻzdek tuyuladi, lekin bu belgining alohida kun-yomi oʻqilishi umuman yoʻq.
| Yaponcha | O'qilishi | Tarjimasi |
|---|---|---|
| 菊花紋章 | kikka monshō · kikka monshō | Xrizantema emblemasi — imperator uyining belgisi |
| 菊 | kiku · kiku | Xrizantema |
| 桐 | kiri · kiri | Pavlovniya — hukumat emblemasi ustidagi gul |
| 家紋 | kamon · kamon | Yapon oilasining urugʻ gerbi |
| 紋 | mon · mon | Gerb, naqsh |
| 菊の御紋 | kiku no gomon · kiku no gomon | Imperator xrizantemasining soʻzlashuv nomi |
菊 ni yoʻnaltiruvchi chiziqlar boʻylab yozing — Yaponiya ramziga aylangan xrizantema belgisi.
Qonun, quyosh va taqiq: gerb haqidagi uch xato
Qonun aslida nima deydi
- «Xrizantema qonun boʻyicha davlat gerbi». Yoʻq: birorta amaldagi yapon qonuni uni mamlakat gerbi deb atamaydi — bu odat, huquqiy norma emas, masalan, 1999 yilda alohida qonun olgan bayroq va madhiyadan farqli oʻlaroq.
- «Yaponiya gerbi — quyosh». Qizil quyosh diski — Hinomaru — bu bayroq, gerb emas: tarixi va huquqiy maqomi har xil boʻlgan ikki xil ramz.
- «Xrizantemadan foydalanish hozirgacha qonun bilan taqiqlangan». Xrizantemani ruxsatsiz tasvirlashni jazolagan urushgacha boʻlgan farmonlar 1947 yilda kuchini yoʻqotgan. Bugun belgi boshqacha — savdo belgisi sifatida himoyalangan: oʻxshash emblema oddiygina savdo belgisi sifatida roʻyxatdan oʻtkazilishi mumkin emas, 1967 yildan bu qoida Parij konvensiyasining boshqa ishtirokchi davlatlarida ham amal qiladi.
Tez-tez so'raladigan savollar
- Yaponiyada gerb bormi?
- Rasmiy jihatdan — yoʻq, birorta yapon qonuni biror belgini mamlakat gerbi deb eʼlon qilmaydi. Uning oʻrnida koʻp asrlardan beri 16 bargli xrizantema — imperator uyining shaxsiy ramzi xizmat qiladi, hukumat esa qoʻshimcha ravishda oʻzining alohida emblemasi — pavlovniya gulidan foydalanadi.
- Nega xrizantema Yaponiya ramzi?
- Xrizantemani shaxsiy belgi sifatida XII–XIII asrlar chegarasida taxtdan voz kechgan imperator Go-Toba tanlagan, keyingi hukmdorlar esa bu odatni qabul qilgan. Vaqt oʻtib, 16 bargli gul imperator uyiga faqat koʻp asrlik saroy anʼanasi tufayli mansub boʻlib qolgan, alohida farmon bilan emas.
- Yaponiya gerbida nima tasvirlangan?
- De-fakto gerbda — ikki qatorga taxlangan 16 bargli stilizatsiya qilingan xrizantema. Hukumatning esa alohida emblemasi bor — Vazirlar mahkamasi va bosh vazir devoni foydalanadigan pavlovniya guli.
- Yaponiya pasportidagi gul nima?
- Oʻsha 16 bargli xrizantema, lekin soddalashtirilgan, bir qavatli koʻrinishda — imperator varianti emas, balki mamlakatning stilizatsiya qilingan belgisi. U 1926 yilda pasport muqovasiga davlat gerbini bosish haqidagi xalqaro talabni bajarish uchun qabul qilingan.
- Gerb Yaponiya bayrogʻidan nimasi bilan farq qiladi?
- Hinomaru bayrogʻi — 1999 yilgi qonun bilan rasman mustahkamlangan qizil quyosh diski. Xrizantema — alohida qonunsiz imperator oilasining belgisi boʻlib, faqat odat boʻyicha gerb rolini oʻynaydi. Bu tarixi har xil boʻlgan ikki xil ramz.
- Yaponcha «xrizantema» qanday?
- 菊, きく (kiku) deb oʻqiladi. Bu belgining faqat bitta oʻqilishi bor — u shunchalik odatiyki, tub yaponcha soʻzdek eshitiladi, garchi rasmiy jihatdan bu Xitoydan oʻzlashgan oʻqilish boʻlsa ham. Xuddi shu belgi imperator uyi bilan bogʻlanadigan 菊花紋章 emblemasi nomida ham turibdi.
Manbalar
Yangilangan: 2026-09-14