Heian davri — qachon boʻlgan va nima bilan mashhur
Heian davri — 794-yildan 1185-yilgacha (baʼzan 1192-yilgacha) davom etgan yapon tarixidagi davr boʻlib, oʻsha paytda poytaxt Heian-kyo, hozirgi Kioto edi, mamlakatni esa amalda Fudzivara urugʻi regent lavozimlari orqali boshqargan. Bu saroy madaniyati gullab-yashnagan davr: kana shakllangan, «Gendzi-monogatari» va «Yostiq yonidagi yozuvlar» yozilgan, davr oxirida esa Tayra va Minamoto jangovar uylari kuchayib, Gempey urushiga olib kelgan.
Heian — yapon tarixidagi eng uzoq davr: deyarli toʻrt asr mamlakat ichida katta urushsiz, ammo saroy romanlari, sheʼriy musobaqalar va poytaxt aristokratiyasining asta-sekin tanazzuli bilan. Quyida davrning koordinatalari va uning qahramonlari hamda urushlari haqida oʻqishdan oldin bilish kerak boʻlgan narsalar keltirilgan.
Heian davri qachon boʻlgan va qancha davom etgan
Heian davri 794-yilda imperator Kammu poytaxtni Heian-kyo (平安京) ga — hozirgi Kioto oʻrniga koʻchirganida boshlangan. Davrning rasmiy tugashi munozarali masala: baʼzi tarixchilar chegarani 1185-yilga qoʻyadilar, oʻshanda Tayra urugʻi qulab, haqiqiy hokimiyat jangovar uylarga oʻtgan, boshqalari esa 1192-yilga — Minamoto-no Yoritomo rasman shogun unvonini olgan yilga. Bu deyarli toʻrt asr ichida mamlakatni aslida Fudzivara urugʻi boshqargan, ular kichik yoshdagi imperator huzurida regent (sessho) va voyaga yetgan imperator huzurida regent (kampaku) lavozimlarini egallagan.
| Yil | Voqea |
|---|---|
| 794 | Poytaxtning Heian-kyoga koʻchirilishi |
| 894 | Xitoyga elchilarning toʻxtatilishi — olim Sugavara-no Mitidzane maslahati bilan |
| taxminan 1000 | Murasaki Sikibuning «Gendzi-monogatari» va Sey Syonagonning «Yostiq yonidagi yozuvlar» asarlari |
| 1156 | Xogen qoʻzgʻoloni — saroy hokimiyati va jangovar uylar oʻrtasidagi birinchi ochiq toʻqnashuv |
| 1159 | Xeydzi qoʻzgʻoloni — Tayra-no Kiyomori Minamoto uyi ustidan gʻalaba qozonadi |
| 1180–1185 | Tayra va Minamoto oʻrtasidagi Gempey urushi |
| 1185 (yoki 1192) | Heian davrining tugashi — chegara munozarali |
Uning qoʻshni davrlardan farqi
Heiandan oldin Nara davri (710–794) boʻlgan, unda saroy buddaviylik monastirlari soyasida yashagan, ularning siyosiy taʼsiri poytaxtni uzoqroqqa koʻchirishga majbur qilgan. Heiandan keyin Kamakura davri (1185/1192–1333) boshlangan — hokimiyat birinchi marta saroy aristokratiyasidan harbiy hukumatga, shogunatga oʻtgan va yetti asr davomida jangovar tabaqa qoʻlida qolgan. Heian mamlakatni samuraylar emas, balki saroy boshqargan oxirgi davr boʻldi.
平安 — «tinchlik va osoyishtalik»: davr nomi qayerdan olingan
平安 へいあん deb oʻqiladi: 平 «tekis, tinch» va 安 «osoyishta, xavfsiz» birgalikda «tinchlik va osoyishtalik» maʼnosini beradi. Yangi poytaxt va butun davrga nom koʻchish faktining oʻzi bergan: Heian-kyo tarjimada «tinchlik va osoyishtalik poytaxti» degani — bu allaqachon yuz bergan narsaning tavsifi emas, balki tilak edi. Xuddi shu 平安 oʻzagi hozirgi tilda «tinchlik, farovonlik» degan keng tarqalgan soʻzda saqlanib qolgan.
平 — значение: tekis, tinch, osoyishta — онъёми: ヘイ、ビョウ、ヒョウ — кунъёми: たい.ら、たい.らげる、ひら — 5 штрих(ов). 平 — «tekis, tinch, osoyishta»: besh chiziq, N3 darajali belgi. Xuddi shu oʻzak 平和 (heiva, «tinchlik») va 平等 (byodo:, «tenglik») soʻzlarida ham bor — davr nomida u yangi poytaxtga tinchlik tilashni kuchaytiradi.
Nega davr nomida «Kioto» soʻzi yoʻq
Asos solinganda shahar rasman Heian-kyo deb atalgan, Kioto emas. «Kyoto» (京都) — soʻzma-soʻz shunchaki «poytaxt shahri». Asrlar davomida bu norasmiy, ogʻzaki nom boʻlgan va u 1869-yilda poytaxt Tokioga koʻchirilgandan keyingina butunlay mustahkamlanib qolgan, avvalgi Heian-kyo esa tarixda kundalik nomi bilan qolgan.
| Yaponcha | O'qilishi | Tarjimasi |
|---|---|---|
| 平安時代 | Heian jidai · Heian jidai | Heian davri |
| 平安京 | Heian-kyō · Heian-kyō | Heian-kyo poytaxti, hozirgi Kioto |
| 時代 | jidai · jidai | Davr, zamon |
| 貴族 | kizoku · kizoku | Aristokratiya, zodagonlar |
平 belgisini yoʻnaltiruvchi chiziqlar boʻylab yozing va chiziqlar tartibini oʻrganing.
Heian davrida boʻlib oʻtadigan anime va filmlar
Davrning toʻgʻridan-toʻgʻri ekranlashtirilishi kam — koʻpincha undan alohida qahramonlar (Abe-no Seymey, Tamamo-no-Mae, Yositsune) alohida syujetlar uchun olinadi. Ammo ikkita asar aynan Heian saroyini personajlar manbai emas, balki dekoratsiya sifatida koʻrsatadi.
- «Gendzi-monogatari: ming yillik yilnoma» (Genji Monogatari Sennenki, 2009) — Murasaki Sikibuning klassik romanining toʻgʻridan-toʻgʻri anime ekranlashtirilishi, unda shahzoda Hikaru Gendzi imperator saroyida ulgʻayadi va Fudzitsuboga boʻlgan ilk sevgisini boshdan kechiradi.
- «Otogi-dzosi» (Otogi Zoshi, 2004, Production I.G) — serialning «Heian» qismi davr oʻrtalaridagi Kiotoda boʻlib oʻtadi: qahramon Hikaru, Minamoto-no Raykoning singlisi, kasal akasining oʻrnini yashirincha egallaydi, imperatorga esa onmyoji Abe-no Seymey maslahat beradi.
Ekranda davrni qanday detallardan bilish mumkin
Heian muhitini yozuvsiz ham tanish mumkin: ayollarda koʻp qavatli saroy kiyimi dzyunihitoe, erkaklarda baland laklangan ebosi va kanmuri shlyapalari, hoʻkiz aravalari (gissya, 牛車), devor oʻrnida yogʻoch panjarali sitomi derazalari va oddiy suhbat oʻrniga tanka sheʼrlari almashinuvi. Keyingi, jangovar davrlarda ekranda ancha koʻp zirh va qilichlar boʻladi.
Tez-tez so'raladigan savollar
- Heian davri qachon boʻlgan?
- 794-yildan 1185-yilgacha — Heian davri koʻpincha shunday sanalanadi, poytaxtning Heian-kyoga koʻchirilishidan Tayra urugʻining qulashigacha. Baʼzi tarixchilar davr oxirini 1192-yilga — Minamoto-no Yoritomo rasman shogun boʻlgan yilga suradilar: yagona chegara yoʻq, ikkala sana ham toʻgʻri hisoblanadi.
- Nega davr Heian deb nomlangan?
- Yangi poytaxt nomi bilan: Heian-kyo (平安京) «tinchlik va osoyishtalik poytaxti» degani — 平 «tinch» va 安 «osoyishta». Bu nom shaharga asos solgan imperator Kammu bergan tilak edi, allaqachon erishilgan natijaning tavsifi emas.
- Heian davrida kim hukmronlik qilgan?
- Rasman mamlakatni imperator boshqargan, ammo haqiqiy hokimiyat deyarli butun davr davomida Fudzivara urugʻi qoʻlida boʻlgan — kichik yoshdagi hukmdor huzurida regent (sessho) va voyaga yetgan hukmdor huzurida regent (kampaku) lavozimlari orqali. Imperatorlar marosim maqomini saqlab qolgan, ammo kamdan-kam hollarda mustaqil qaror qabul qilganlar.
- Heian davri adabiyotdan tashqari nima bilan mashhur?
- «Gendzi-monogatari» va «Yostiq yonidagi yozuvlar» dan tashqari, Heian oʻzidan keyin kana boʻgʻin alifbosini, saroy odob-axloqini va mono-no avare («narsalarning maʼyus jozibasi») estetikasini qoldirgan. Davr oxirida esa Tayra va Minamoto jangovar uylarining kuchayishi Gempey urushiga olib kelgan.
- Heian davri qanday tugagan?
- 1180–1185-yillardagi Tayra va Minamoto urugʻlari oʻrtasidagi Gempey urushi bilan: Tayra Dan-no-ura dengiz jangida yoʻq qilingan, gʻolib Minamoto-no Yoritomo esa Kamakurada birinchi shogunatga asos solib, haqiqiy hokimiyatni saroy aristokratiyasidan tortib olgan.
- Qaysi animelarda Heian davri koʻrsatilgan?
- Saroyning toʻgʻridan-toʻgʻri ekranlashtirilishi — Murasaki Sikibuning klassik romani asosidagi «Gendzi-monogatari: ming yillik yilnoma» (2009). «Otogi-dzosi» (2004) serialining «Heian» qismi oʻsha davrdagi Kiotoda Abe-no Seymey ishtirokida boʻlib oʻtadi.
Manbalar
Yangilangan: 2026-09-10