Коморэби — жапырақтар арқылы төгілген жарықтың жапонша атауы
木漏れ日 (коморэби) — ағаштың бұтақтары мен жапырақтары арқылы өтіп, жерге дақтар мен жарқылдар болып түсетін күн сәулесі. Бұл сөз қазіргі жапон тілінде кәдімгідей қолданылады: сөздіктерде бар және тек поэзияда емес, күнделікті өмірде айтылады. Қазақ тілінде оған тікелей балама жоқ — тек «жапырақ арасынан түскен күн дақтары» сияқты сипаттама бар, ағылшын тілінде де солай.
«Коморэби» сөзі қазақ тіліндегі интернет беттерде «аударуға келмейтін жапон сөзі» деген жазумен таралып жүр. Оның шын мәнінде қандай үш кәдімгі таңбадан құралғанын және аударылмайтындығы туралы мифтің неге дәл 2010-жылдары пайда болғанын қарастырайық. Сонымен қатар жапонның өзі бұл сөзді қандай кәдімгі жағдайларда қолданатынын көреміз — тек өлеңдерде емес, фотосуретке қолтаңба жазуда немесе үй атауында.
Жапырақтар арқылы ағып тұрған жарық, жай «жарық» емес
木漏れ日 — ағаштың бұтақтары мен жапырақтары арқылы өтіп, жерге дақтар мен жарқылдар болып түсетін күн сәулесі. Бұл сөз поэтикалық термин емес, кәдімгі сөз: оны түсіндірме сөздіктерден табуға және саябақтағы немесе ауладағы жарық туралы айтқанда күнделікті сөйлеуде естуге болады.
Неге жарық дақтары әрқашан дөңгелек
Бұл құбылыстың оптикалық түсіндірмесі бар: жапырақтар арасындағы саңылаулар камера-обскура тесігі сияқты жұмыс істейді, сондықтан жердегі дақтар әрқашан күннің пішінін қайталайды — яғни саңылаудың өзі қандай пішінде болса да, дөңгелек болады. Жартылай күн тұтылуы кезінде асфальттағы коморэби жарты айлардың шашырауына ұқсайды — бұл дәл сол эффект.
Үш кәдімгі таңба: 木, 漏れ және 日
Сөз кез келген жапонға түсінікті кәдімгі үлгі бойынша құралған: 木 «ағаш» қосу 漏れ — 漏れる «сарқырау» етістігінің түрі — қосу 日 «күн, күндізгі жарық». Тіл иесі こもれび дегенде термин емес, кәдімгі сипаттаманы естиді: сыртқа ағып шыққан ағаш жарығы.
漏 — значение: ағу, сарқырау, ағу, ағу (заттың) — онъёми: ロウ — кунъёми: も.る、も.れる、も.らす — 14 штрих(ов). 漏 сөзде 漏れ түрінде тұр: жарық «жарық бермейді» және «түспейді», ол дәл судың саңылаудан өткеніндей жапырақ арқылы ағады. Сол таңба 雨漏り (амамори) «шатырдың ағуы» және 漏電 (родэн) «токтың ағуы» сөздерінде де бар.
Оқылуындағы ұяңдану қайдан: хи биге айналады
Бір сөзге қосылғанда бөліктер түйіскен жердегі дауыссыз ұяңданады — жапон тіліне тән кәдімгі құбылыс, рэндаку. 日 таңбасы жеке өзі ひ (хи) болып оқылады, ал こもれび құрамында び (би) болып өзгереді. Бұл ауысу болмаса, сөз жапон құлағына үйреншіксіз естілер еді.
| Жапонша | Оқылуы | Аудармасы |
|---|---|---|
| 木漏れ日 | komorebi · komorebi | Жапырақ арқылы сүзіліп түскен жарық |
| 漏れる | moreru · moreru | Сарқырау, ағу |
| 雨漏り | amamori · amamori | Шатырдың ағуы |
| 漏電 | rōden · rōden | Электр тоғының ағуы |
漏 таңбасын бағыттаушы сызықтар бойынша жазыңыз — «сарқырау» таңбасы, онсыз «коморэби» сөзін құрастыру мүмкін емес.
Неге «ешбір тілде жоқ сөз» деп жазбау керек
Интернетте мынадай тұжырым таралып жүр: «жапон тілінде басқа ешбір тілде жоқ сөз бар». Бұл дәл емес. Қазақ тілі бұл құбылысты бір сөзбен атай алмайды, бірақ оны қиналмай сипаттайды — «жапырақ арасынан түскен күн дақтары», «бұтақ арасындағы жарық ойыны». Ағылшын тілінде де солай: онда да бір сөздік балама жоқ.
Аударылмайтындық туралы аңыз қайдан шықты
Дәл ағылшын баламасының жоқтығы こもれび сөзін интернетте кең таратты. 2014 жылы Элла Фрэнсис Сандерстің «Lost in Translation» атты суретті кітабы шықты, онда ағылшын тіліне тікелей аударылмайтын сөздер тізімі берілген, коморэби ваби-сабимен қатар сол тізімге енді. Одан әрі сөз «аударылмайтын сөздер» тізімдері бойынша тарады, оларды әдетте тіл иелері емес, оны сырттан үйренуші шетелдіктер жасайды.
Ал сөздің құрылымы мүлдем кәдімгі: үш тұрмыстық таңба, ешқандай жасырын философия жоқ. Ерекшелік құрылымда емес, оның бүтін бір сөйлемге емес, бір қысқа сөзге сыйғанында.
Фотосуретке қолтаңба, тек хайку жолы емес
Кәдімгі жапон сөйлеуінде «коморэби» қазақтың «жарқыл» сөзі қолданылатын жерде кездеседі: әлеуметтік желілердегі орман фотосуретінің астында, кафе немесе тұрғын үй кешенінің атауында. Мұндай атауды газеттер мен блогтардағы табиғат туралы маусымдық мақалалар да жақсы көреді — ол үйдегідей жайлы естіледі. Өлеңдер мен әндердегі поэтикалық қолданысы да бар, бірақ бұл сөздің жалғыз, тіпті негізгі ортасы емес.
Екінші жазылу нұсқасы: 木洩れ日
Сөздің 木洩れ日 деген жазылу нұсқасы бар — 漏れ орнына басқа таңба қойылған, бірақ оқылуы да こもれび, мағынасы да сол. Сөздіктер негізгі түр деп 木漏れ日 санайды; екіншісі сирек кездеседі, онымен оқырманды шатастырмау керек.
Жиі қойылатын сұрақтар
- «Коморэби» деген жапон сөзі нені білдіреді?
- Коморэби (木漏れ日) — ағаштың бұтақтары мен жапырақтары арқылы өтіп, жерге дақтар мен жарқылдар болып түсетін күн сәулесі. Бұл поэтикалық термин емес, кәдімгі жапон сөзі: ол сөздіктерде бар және саябақтағы немесе ауладағы жарық туралы күнделікті сөйлеуде айтылады.
- «Коморэби» сөзі қалай жазылады және оқылады?
- 木漏れ日 деп жазылады, こもれび деп оқылады. Сөз үш бөліктен құралған: 木 «ағаш», 漏れ — 漏れる «сарқырау» етістігінің түрі, 日 «күн». Бөліктер түйіскен жерде 日 (хи) び (би) болып ұяңданады — жапон тіліне тән кәдімгі құбылыс, рэндаку.
- Коморэби — аударылмайтын сөз деген рас па?
- Толық емес. Қазақ және ағылшын тілдерінде бұл құбылыс үшін бір сөз жоқ, бірақ сипаттамалар бар: «жапырақ арасынан түскен күн дақтары». Сөз әлемге көбіне 2010-жылдардағы ағылшын тіліндегі «untranslatable words» жинақтарының арқасында тарады, ал оның құрылымы ерекше болғандықтан емес.
- Коморэбидің жай күн сәулесінен айырмашылығы неде?
- Коморэби — кез келген күн сәулесі емес, дәл ағаш жапырағы арқылы сүзіліп, дақтар мен жарқылдар болып түсетін жарық. Дақтар жапырақтар арасындағы саңылаудың пішініне қарамастан әрқашан дөңгелек — бұл камера-обскураның жұмысына ұқсайтын оптикалық эффект.
- «Коморэби» сөзінің басқа жазылу нұсқасы бар ма?
- Иә, 木洩れ日 деген жазылуы кездеседі — екінші таңбасы басқа, бірақ оқылуы да こもれび, мағынасы да сол. Сөздіктер негізгі түр деп 木漏れ日 санайды, ал 木洩れ日 — оның сирек қолданылатын нұсқасы, оны теру қатесімен шатастырмау керек.
- «Коморэби» сөзі қазақ тіліне қашан енді?
- Нақты күнді айту мүмкін емес. Қазақ тіліндегі интернетке сөз жапон тілінен тікелей емес, 2010-жылдардағы ағылшын тіліндегі «аударылмайтын сөздер» жинақтарының толқыны арқылы келді, ол оны басқа тілдерге де әкелді. Бұл толқынға дейін қазақ мәтінінде ол дерлік кездеспеді.
Дереккөздер
Жаңартылды: 2026-09-21