Koto — paulovniya yog'ochidan uzun korpusli yapon torli sitrasi: tovush o'ng qo'l barmoqlaridagi tsume plektralari bilan torlarni chertib chiqariladi, har bir notaning balandligini esa harakatlanuvchi ji tayanchi belgilaydi. Cholg'u Xitoydan Nara davrida, VIII asrda kelgan.

Kotoning nechta tori bor?

Klassik kotoda o'n uch tor bor. XX asrda bastakor Miyagi Mitio kattaroq, o'n yetti torli versiyasini ham yaratdi — u pastroq yangraydi va ko'proq yakka emas, ansambl kontsert musiqasida ishlatiladi.

Yaponcha «koto» qanday yoziladi?

Qat'iy yozilishi — 箏, ammo kundalik hayotda deyarli hamma joyda soddaroq 琴 belgisi yoziladi — rasman u tayanchsiz boshqa cholg'uni bildiradi, lekin anchadan beri o'rinbosar sifatida ishlatiladi. Ikkala variant ham bir xil o'qiladi — こと.

Kotoda qanday musiqa chalinadi?

Saroy gagaku musiqasi va Yatsuhasi Kengyoning «Rokudan» kabi qadimiy pyesalaridan tortib Miyagi Mitioning «Bahor dengizi» Yangi yil kuyi va pop musiqaning zamonaviy aranjirovkalarigacha. Koto xususiy ryu maktablarida o'rgatiladi, ulardan eng mashhurlari — Ikuta-ryu va Yamada-ryu.

Koto boshqa xalqlarning torli cholg'ulariga o'xshaydimi?

Tashqi ko'rinishdan — ha: ikkala sitra ham gorizontal yotadi va korpus bo'ylab tortilgan torlarni chertib yangraydi. Ammo bu qurilish turining o'xshashligi, qarindoshlik emas: o'xshash cholg'ular turli madaniyatlarda, Yaponiyadan Skandinaviyagacha mustaqil ravishda paydo bo'lgan.

Koto — 13 torli yapon sitrasi: unda qanday o'ynaladi

Koto — torli yapon sitrasi: o'n uchta ipak yoki neylon tor, har bir notaning balandligini belgilovchi harakatlanuvchi ji tayanchlari va o'ng qo'l barmoqlaridagi tsume plektralari. Korpus an'anaviy ravishda paulovniya yog'ochidan o'yiladi. Kattaroq, o'n yetti torli versiyasi ham bor — uni XX asrda mashhur «Bahor dengizi» kuyining muallifi Miyagi Mitio yaratgan.

Koto ming besh yuz yil davomida chalkashliklarga o'ralib ulgurdi: cholg'uni goh 箏, goh 琴 deb atashadi, holbuki bu ikki xil belgi. Sitrani esa goh xitoy guchjeniga, goh boshqa xalqlarning torli cholg'ulariga qiyoslashadi. Koto qayerdan kelganini, unda qanday o'ynalishini va nega birorta yapon Yangi yili usiz o'tmasligini ko'rib chiqamiz.

O'n uch tor, ji tayanchlari va Nara davridan kelgan ovoz

Koto Yaponiyaga Xitoydan Nara davrida, VIII asrda saroy gagaku orkestri cholg'ularidan biri sifatida kelgan va dastlabki asrlarda faqat shu yerda yangragan. Uzunligi taxminan 1,8 metr bo'lgan korpus yengil va yumshoq, yaxshi rezonans beruvchi paulovniya (kirí, 桐) yog'ochidan o'yiladi; o'n uch tor butun korpus bo'ylab tortilgan.

Har bir torning balandligi gitardagidek quloq bilan emas, balki o'yin oldidan korpus bo'ylab suriladigan harakatlanuvchi ji (柱) tayanchi bilan sozlanadi. O'ng qo'lning bosh, ko'rsatkich va o'rta barmoqlariga tsume (爪) plektralari taqib o'ynaladi — chap qo'l esa shu paytda tayanchlardan narigi tomonda torlarni bosib, tovush balandligini biroz o'zgartiradi.

Nega Yangi yil koto sadolari ostida kutib olinadi

1929-yilda bastakor va ijrochi Miyagi Mitio koto va syakuhati uchun «Bahor dengizi» (春の海) duetini yozdi. O'shandan beri bu kuy har yili yapon televideniyesida va savdo markazlarida Yangi yil arafasida yangraydi va ko'plab yaponlar uchun bayramning soat jangi kabi ramziga aylangan. Miyagining o'zi keyinchalik pastroq, orkestrga mos koto ovozi uchun o'n yetti torli versiyasini ham yaratdi.

XVII asrda ko'r sozanda Yatsuhasi Kengyo kotoni o'sha paytda shahar musiqasida urf bo'lgan yangicha sozlagan. U «Rokudan» (六段) pyesasini ham yozgan — bugungi kunda bu cholg'u uchun eng mashhur mustaqil asar bo'lsa kerak.

箏 yoki 琴: ming yillik chalkashlik

«Koto» so'zi atrofida ikki xil belgi bor. 箏 (so, kundalik o'qilishi — koto) — harakatlanuvchi tayanchli va odatda o'n uch torli cholg'u. 琴 (kin, ba'zan koto deb ham o'qiladi) — tayanchsiz qadimgi xitoy yetti torli cholg'usi bo'lib, unda balandlik torning o'zini barmoq bilan to'g'ridan-to'g'ri korpusga bosib o'zgartiriladi. Bu bir cholg'uning variantlari emas, ikki xil cholg'u.

琴 — значение: sitra, koto, torli cholg'u — онъёми: キン、ゴン — кунъёми: こと — 12 штрих(ов). 琴 — «sitra, koto»: 木琴 (mokkin) so'zida xuddi shu belgi endi torli emas, balki urma cholg'uni — ksilofonni, so'zma-so'z «yog'och koto»ni bildiradi. Zamonaviy yozuvda 琴 aniqroq, ammo murakkabroq 箏 belgisini hamma joyda almashtiradi — shu qadar ko'pki, ko'pchilik o'quvchilar uchun ular bir xil ma'noni anglatadi.

Ikki belgidan qaysi biri to'g'ri

Tayanchli cholg'u uchun rasman to'g'ri belgi — 箏, va lug'atlar 箏 bilan 琴 ni ikki xil so'z sifatida ajratadi. Ammo kundalik matnlarda, lavhalarda va hatto koto to'garaklarining nomlarida deyarli har doim soddaroq 琴 yoziladi — bu tarixan shunday shakllangan, kimdir bir marta xato qilgani uchun emas.

Yaponcha	O'qilishi	Tarjimasi
箏	koto · koto	Koto (qat'iy yozilishi)
琴	koto · koto	Koto (keng tarqalgan yozilishi)
柱	ji · ji	Tor ostidagi harakatlanuvchi tayanch
爪	tsume · tsume	Barmoqqa taqiladigan plektra
春の海	Haru no Umi · Haru no Umi	«Bahor dengizi», Yangi yil kuyi
十七絃	jūshichigen · jūshichigen	O'n yetti torli koto

琴 ni yo'naltiruvchi chiziqlar bo'ylab yozing — bu koto uchun kundalik hayotda eng ko'p ishlatiladigan belgi, garchi bu cholg'uning qat'iy varianti 箏 bo'lsa ham.

Bugungi koto: ryu maktablari, to'ylar va Yangi yil

Bugungi kunda koto xususiy ryu maktablarida o'rgatiladi — masalan, eng yirik Ikuta-ryu va Yamada-ryu an'analari XVII–XVIII asrlardan boshlanadi — shuningdek, ba'zi maktablarda musiqa darslarida ham. Koto to'y marosimlarida, elektrogitara yoki orkestr bilan uyg'unlashtirilgan zamonaviy ansambllarda, tarixiy muhitli filmlar va o'yinlar ovozida yangraydi.

Koto va gusli: o'xshashmi

Koto bilan boshqa xalqlarning torli cholg'ulari o'rtasida tashqi o'xshashlik bor: ular ham gorizontal yotadi, korpus bo'ylab ko'p tor cho'zilgan. Ammo bu cholg'u turining o'xshashligi, qarindoshlik emas — tuzilishi o'xshash chertib chalinadigan sitralar dunyoning turli chekkalarida, Xitoydan Skandinaviyagacha mustaqil ravishda paydo bo'lgan. Koto bilan ular o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri tarixiy aloqa yo'q.

Tez-tez so'raladigan savollar

Koto qanday cholg'u?: Koto — paulovniya yog'ochidan uzun korpusli yapon torli sitrasi: tovush o'ng qo'l barmoqlaridagi tsume plektralari bilan torlarni chertib chiqariladi, har bir notaning balandligini esa harakatlanuvchi ji tayanchi belgilaydi. Cholg'u Xitoydan Nara davrida, VIII asrda kelgan.
Kotoning nechta tori bor?: Klassik kotoda o'n uch tor bor. XX asrda bastakor Miyagi Mitio kattaroq, o'n yetti torli versiyasini ham yaratdi — u pastroq yangraydi va ko'proq yakka emas, ansambl kontsert musiqasida ishlatiladi.
Yaponcha «koto» qanday yoziladi?: Qat'iy yozilishi — 箏, ammo kundalik hayotda deyarli hamma joyda soddaroq 琴 belgisi yoziladi — rasman u tayanchsiz boshqa cholg'uni bildiradi, lekin anchadan beri o'rinbosar sifatida ishlatiladi. Ikkala variant ham bir xil o'qiladi — こと.
Kotoda qanday musiqa chalinadi?: Saroy gagaku musiqasi va Yatsuhasi Kengyoning «Rokudan» kabi qadimiy pyesalaridan tortib Miyagi Mitioning «Bahor dengizi» Yangi yil kuyi va pop musiqaning zamonaviy aranjirovkalarigacha. Koto xususiy ryu maktablarida o'rgatiladi, ulardan eng mashhurlari — Ikuta-ryu va Yamada-ryu.
Koto boshqa xalqlarning torli cholg'ulariga o'xshaydimi?: Tashqi ko'rinishdan — ha: ikkala sitra ham gorizontal yotadi va korpus bo'ylab tortilgan torlarni chertib yangraydi. Ammo bu qurilish turining o'xshashligi, qarindoshlik emas: o'xshash cholg'ular turli madaniyatlarda, Yaponiyadan Skandinaviyagacha mustaqil ravishda paydo bo'lgan.

Manbalar

Yangilangan: 2026-09-14