Sengoku davri — qachon boʻlgan va nimalari bilan mashhur
Sengoku davri — Yaponiyadagi parchalanish va urushlar davri boʻlib, 1467-yilda Onin urushi bilan boshlanib, taxminan bir yarim asr davom etgan. Tugash sanasi yagona emas: tarixchilar 1568, 1590, 1600 yoki 1615-yillarni tilga olishadi — bu nizoning tugashi deb nimani hisoblashga bogʻliq. Davrni ashigaru piyodalari, arkebuzalar va gekokujo tamoyili belgilab berdi — hokimiyat zodagonlikka emas, kuchliroqqa oʻtardi.
Yaponiya tarixining bir yarim asri darslikning bir abzasiga sigʻishi qiyin — Sengoku davri ham bundan mustasno: juda koʻp urushayotgan uylar va nizoni tugagan deb eʼlon qilish mumkin boʻlgan juda koʻp nuqtalar bor. Bu yerda boshidan bitta yakun yoʻq: hokimiyat Sekigahara va Osaka qulagandan keyin barcha ustidan Tokugava urugʻi hukmronlik qilgunga qadar qoʻldan qoʻlga oʻtdi. Bu davr qachon boshlanganini, unda nima Yaponiyani abadiy oʻzgartirganini va nima uchun tarixchilar uning tugashi borasida bir fikrga kelmasligini koʻrib chiqamiz.
Sengoku davri qachon boʻlgan va qancha davom etgan
Sengoku davri (戦国時代) — Yaponiya tarixidagi taxminan 130–150 yilga choʻzilgan davr. Boshlanishi bahs tugʻdirmaydi: 1467–1477-yillardagi Onin urushi Ashikaga shogunatining birligini buzdi va viloyatlardagi hokimiyat mahalliy sarkardalarga oʻtdi. Tugashi bilan esa murakkabroq — yagona sana yoʻq. Tarixchilar 1568-yilni, Oda Nobunaga Kiotoga kirgan yilni, 1590-yilni — Toyotomi Xideyosi davrida mamlakat birlashuvining tugashi, 1600-yilni — Sekigahara jangi yili va 1615-yilni — Osaka qalʼasining qulashi va Toyotomi uyining halokati deb koʻrsatishadi. Toʻrtala sana ham oʻzicha asoslangan: Yaponiya bir kechada tinchimadi, oʻnlab yillar davomida qaytadan yigʻildi.
| Yil | Voqea |
|---|---|
| 1467–1477 | Onin urushi — Ashikaga shogunati viloyatlar ustidan haqiqiy hokimiyatini yoʻqotadi |
| 1568 | Oda Nobunaga Kiotoga kiradi — davr tugashining birinchi versiyasi |
| 1590 | Toyotomi Xideyosi mamlakat birlashuvini tugallaydi — ikkinchi versiya |
| 1600 | Sekigahara jangi — uchinchi versiya |
| 1615 | Osaka qalʼasining qulashi, Toyotomi uyining halokati — toʻrtinchi, eng kech versiya |
Sengoku davri qoʻshni davrlardan nimasi bilan farq qilgan
Sengoku davrini aristokratik Heian davridan ham, Sengokudan keyin hukm surgan ikki asrlik Tokugava tinchligidan ham bitta tamoyil ajratib turadi — gekokujo (下剋上), «quyi yuqorini yengadi». Vassal xoʻjayinini agʻdarishi, zodagon boʻlmagan sarkarda esa qoʻshin va omad yetarli boʻlsa, butun bir viloyatga boshchilik qilishi mumkin edi. Hokimiyat endi qon huquqi bilan avtomatik oʻtmasdi: u harbiy kuch bilan ushlanib, birinchi magʻlubiyatdayoq yoʻqolardi. Shuning uchun bir yarim asrda viloyatlar xaritasida bir necha avlod hukmdorlar almashindi, mulklar chegaralari deyarli har yili qayta chizildi — bunday hokimiyat oʻzgaruvchanligini Yaponiya tarixi boshqa koʻrmagan.
Bu davrda qanday yashashgan
- Hokimiyat — yer va qoʻshin daymyolar, viloyat hukmdorlari qoʻlida edi: Oda, Takeda, Uesugi, Hojo, Mori, Shimazu, Date uylari va oʻnlab kichikroq uylar. Ashikaga shogunati bu vaqtga kelib deyarli hech narsaga taʼsir qilmasdi.
- Tabaqalar — jangchi va oddiy xalq oʻrtasidagi chegara oʻtkazuvchan boʻlib qoldi: ashigaru piyodasi sarkardalik darajasiga koʻtarilishi, qashshoqlashgan samuray esa bitta yutqazilgan jangdan keyin yerini va mavqeini yoʻqotishi mumkin edi. Oddiy dehqondan mamlakat hukmdorigacha koʻtarilgan Toyotomi Xideyosi — eng mashhur, ammo yagona misol emas.
- Qoʻshin va qurol — 1543-yilda Tanegashimaga arkebuzalar bilan portugallar kelib tushganidan soʻn, oʻqotar qurolli piyoda janglar natijasini otliq nayzali samuraylardan kam hal qilmasdi. Savdogarlar bilan birga mamlakatga iyezuitlar ham kirdi: 1549-yilda Fransisk Ksaverning missiyasini yapon daymyolari avvaliga xushmuomalalik bilan qabul qilishdi.
- Pul — daymyolar faqat qurol bilan raqobatlashmadi: yagona oʻlchovlar joriy etishdi, oʻz tangalarini zarb qilishdi, savdo oʻz yerlaridan oʻtishi uchun boj olinadigan ichki toʻsiqlarni olib tashlashdi. Bu siyosatni boshqalardan oldinroq va izchilroq Oda Nobunaga yuritdi.
- Turmush — dehqonlarni har qanday paytda yurish vaqtida piyodaga chaqirishlari mumkin edi. Ayni paytda manzara ham oʻzgardi: eski togʻ qalʼalari oʻrnini tekislikdagi qalʼalar egalladi, yonlarida esa hunarmandlar va savdogarlar bilan jokamachi shaharlari paydo boʻldi.
Nomi va ierogliflar: 戦国
戦国 (sengoku) せんごく deb oʻqiladi va «urushayotgan viloyatlar» yoki erkin tarjimada «jang qiluvchi podsholiklar davri» maʼnosini bildiradi: 戦 — «urush, jang», 国 — «mamlakat, viloyat». Nom XVI asrda qaytadan oʻylab topilmagan, balki oʻzlashtirilgan. Nizo zamondoshlari oʻz davrlarini Xitoyning Chjango davri (戰國, «jang qiluvchi podsholiklar», mil. avv. V–III asrlar) bilan qiyoslashgan — bu Qadimgi Xitoyda markaziy hokimiyat parchalanib, ulus hukmdorlari oʻrtasida urushlar boʻlgan davr edi. Shunday qilib, begona nizoning xitoycha nomi yapon nizosining nomiga aylandi — bu tasodifiy tovush oʻxshashligi emas, toʻgʻridan-toʻgʻri kalʼka.
戦 — значение: urush, jang, jang qilmoq — онъёми: セン — кунъёми: いくさ、たたか.う、おのの.く、そよ.ぐ、わなな.く — 13 штрих(ов). 戦 — «urush, jang, jang qilmoq»: 13 chiziq, N3 darajasi. Xuddi shu belgi 戦国 (sengoku) va 戦い (tatakai, «jang, jangovar harakat») soʻzlarida ham bor.
| Yaponcha | O'qilishi | Tarjimasi |
|---|---|---|
| 戦国時代 | Sengoku jidai · Sengoku jidai | Davrning toʻliq yaponcha nomi — «urushayotgan viloyatlar vaqti» |
| 下剋上 | gekokujō · gekokujō | «Quyi yuqorini yengadi» — asrning asosiy tamoyili |
| 足軽 | ashigaru · ashigaru | Oddiy xalqdan chiqqan piyoda — Sengoku qoʻshinlarining asosi |
| 城下町 | jōkamachi · jōkamachi | Daymyo qalʼasi yonidagi shahar |
| 戦い | tatakai · tatakai | Jang, jangovar harakat |
戦 belgisini yoʻnaltiruvchi chiziqlar boʻylab yozing — bu 戦国 soʻzidagi birinchi belgi, davr nomidagi «urush».
Yaponlar yillarni hozirgacha qanday atashadi
Yaponiyada har bir yil bir vaqtning oʻzida hukmronlik devizi (元号, gengo) boʻyicha ham sanalanadi — bugungi kunda ham shunday: 2019-yildan Reiwa davri boshlangan, undan oldin Xeysey edi. Sengoku davrida devizlar tez-tez oʻzgarardi: masalan, Eyroku (1558–1570) va keyinroq Tensho (1573–1592) — rivoyatga koʻra, bu nomni Oda Nobunaganing oʻzi taklif qilgan. Ammo butun davr uchun boshqa nom mustahkamlandi — «Sengoku», deviz boʻyicha emas, maʼnosi boʻyicha: bir yarim asrda devizlar shunchalik koʻp marta oʻzgarganki, davrni ulardan biri bilan atash mumkin emas.
Qaysi anime va oʻyinlar Sengoku davrida boʻlib oʻtadi
- Nobunaga no Yabou («Nobunaganing orzulari») — 1983-yildan beri Koei strategiyasi: har qanday daymyoning mamlakatni birlashtirish kampaniyasi, bezaksiz, viloyatlar va qoʻshinlar boʻyicha.
- Sengoku Basara — Capcom jangovar oʻyinlari, unda daymyolar grotesk superjangchilarga aylantirilgan: voqealar va ismlar taniladi, xarakterlar emas.
- Samurai Warriors (Yaponiyada — Sengoku Musou) — Koei Tecmoning «muso» eposi: davr jang maydonlarida ashigaru toʻdalariga qarshi bitta jangchi.
- Nioh — Team Ninjaning davr finali haqidagi jangovar oʻyini: qahramon — Tokugava xizmatidagi haqiqiy ingliz shturmanining fantaziya versiyasi, dushmanlar orasida gʻayritabiiy kuchlarga ega Nobunaga va Xideyosi bor.
- Total War: Shogun 2 — Creative Assembly strategiyasi Onin urushidan keyin darhol: Ashikaga shogunati allaqachon kuchsiz, viloyatlarni daymyolar boshqaradi.
- Nobunaga no Shinobi — Iga urugʻidan boʻlgan, Ovadan Xonnodzigacha Oda Nobunagaga xizmat qilgan ninja Chidori haqidagi komediyali manga va anime.
- Drifters — Kohta Xiranoning manga va animesi: sarkarda Shimazu Toyohisa 1600-yildagi Sekigahara jangi maydonidan toʻgʻridan-toʻgʻri boshqa dunyoga oʻtib ketadi.
Ekranda davrni qaysi detallardan tanish mumkin
Sengoku davri ekranda bir nechta barqaror belgilar bilan namoyon boʻladi: piyodalar orqasidagi urugʻ gerbi tushirilgan sasimo bayroqlari, yogʻoch toʻsiqlar yonidagi arkebuzachilarning zich safarlari va avvalgi asrlardagi togʻ qalʼalari oʻrniga tekislikdagi qalʼalar. Yana bir belgi — vassalning xoʻjayiniga xiyonati haqidagi syujet, bu oʻsha gekokujoga toʻgʻridan-toʻgʻri ishora. Agar kadrda arkebuz boʻlsa va voqea sarkardaning xiyonati asosida qurilgan boʻlsa — bu deyarli aniq Sengoku.
Tez-tez so'raladigan savollar
- Sengoku davri qachon boʻlgan?
- Sengoku davri 1467-yilda Ashikaga shogunati hokimiyatini buzgan Onin urushi bilan boshlanib, XVI asr oxiri — XVII asr boshigacha davom etgan. Tugash sanasi yagona emas: tarixchilar 1568, 1590, 1600 va 1615-yillarni tilga olishadi — bu nizoning tugashi deb nimani hisoblashga bogʻliq.
- Sengoku davri qancha davom etgan?
- 1467-yildagi Onin urushidan 1600-yildagi Sekigaharagacha — taxminan 130 yil; agar 1615-yilda Osaka qalʼasining qulashini tugash deb hisoblasak, davr deyarli 150 yilga choʻziladi. Ikkala raqam ham turli manbalarda qonuniy deb ishlatiladi.
- Sengoku jidai va Sengoku davri — bir xil narsami?
- Ha. «Sengoku jidai» (戦国時代) — bu davrning toʻliq yaponcha nomi, soʻzma-soʻz «urushayotgan viloyatlar vaqti»; «Sengoku davri» — xuddi shu tushunchaning oʻzbekcha tarjimasi. Farq faqat yozilish tilida, gap bir xil bir yarim asr yapon tarixi haqida.
- «Sengoku» ierogliflarda qanday yoziladi va bu soʻzning oʻzi nima maʼnoni bildiradi?
- 戦国, せんごく: 戦 — «urush, jang», 国 — «mamlakat, viloyat». Soʻzma-soʻz — «urushayotgan viloyatlar». Bu nom yapon ixtirosi emas: u Xitoyning Chjango davri belgisidan olingan — Qadimgi Xitoyda podsholiklar oʻrtasidagi urushlar davri, zamondoshlar oʻz nizolarini shu davr bilan qiyoslashgan.
- Qaysi anime va oʻyinlar Sengoku davrini koʻrsatadi?
- Nobunaga no Yabou, Sengoku Basara va Samurai Warriors seriyalari butunlay shu davrga qurilgan. Total War: Shogun 2 va Nioh uning finalida boʻlib oʻtadi, Nobunaga no Shinobi va Drifters manga va animelari esa uni alohida tarixiy personajlar orqali koʻrsatadi.
- Sengoku davri nima bilan tugagan?
- Mamlakatning harbiy birlashuvi bilan: Toyotomi Xideyosi 1590-yilga kelib Yaponiyani toʻpladi. Uning oʻlimidan keyin Tokugava Ieyasu 1600-yilda Sekigaharada raqiblarini tor-mor qildi va 1615-yilda Osaka qamalida Toyotomi uyini tugatdi, Tokugava shogunati davrida tinchlikni ochdi.
Manbalar
Yangilangan: 2026-09-11