Yaponiyada buddizm: qanday kelgan, qanday maktablar bor va bugun nima bilan yashaydi

Buddizm Yaponiyaga qanday kelgan va maktablarga boʻlingan

Buddizm Yaponiyaga Hindistondan toʻgʻridan-toʻgʻri emas, balki Koreya yarim oroli orqali kirib kelgan: Koreyaning Pekche qirolligi hukmdori yapon saroyiga Buddha haykali va buddaviy sutralarni sovgʻa qilib yuborgan.

Nima uchun buddizmning kelishida ikki sana bor

Aniq yil bahsli. «Jōgū Shōtoku hōō teisetsu» (上宮聖徳法王帝説) va «Gangōji garan engi» (元興寺伽藍縁起) 538-yilni, keyinroq tuzilgan rasmiy «Nihon shoki» (日本書紀) yilnomasi esa 552-yilni koʻrsatadi. Zamonaviy tarixchilar koʻproq oldingi sanani qabul qilishadi.

Yangi dinning birinchi homiysi shahzoda-regent Shōtoku-taishi boʻlgan: rivoyatga koʻra, 607-yilda u Yaponiyaning eng qadimgi buddaviy ibodatxonalaridan biri — Naradagi Hōryū-jini asos solgan. Bir yarim asr oʻtgach, 752-yilda Naradagi boshqa ibodatxona Tōdai-jida ulkan bronza Buddha haykali — Daibutsuning «koʻzlarini ochish» marosimi boʻlib oʻtgan va u Nara davri davlat buddizmining ramziga aylangan.

Heian davrida Xitoydan Tenday va Shingon maktablari, Kamakura davrida esa dunyoviy kishilarga qaratilgan oqimlar: Sof yer, dzen va Nichiren maktabi kelgan. Hōnenning shogirdi Shinran Sof yer haqidagi taʼlimotdan oʻzining Jōdo Shinshū maktabini ajratib olgan.

Nima uchun yapon ham ibodatxonaga, ham maʼbadga boradi

Buddizm mahalliy kamilar xudolarini siqib chiqarmagan, balki asrlar davomida shinbutsu-shūgō — «kami va buddalarning qoʻshilishi» tizimida ular bilan birga yashagan: bir xil xudolarga goh kami, goh buddalarning timsoli sifatida sigʻinilgan. Dinlarni ajratishni 1868-yilgi Meiji hukumati farmoni buyurgan: u sinto ibodatxonalaridan buddaviy buyumlarni olib tashlashni buyurgan. Rasmiy ajratish kundalik odatni bekor qilmagan — yapon bugun ham qarama-qarshilik deb hisoblamasdan ikkalasiga ham bemalol tashrif buyuradi.

Yaponiya buddizmi bugun nima bilan yashaydi

Kundalik hayotda yapon buddizmi — bu, birinchi navbatda, dafn va oʻlganlarni yodga olish. Mamlakatdagi dafn marosimlarining aksariyati buddaviy qonun boʻyicha oʻtkaziladi, soʻngra yodga olish marosimlari — yettinchi va qirq toʻqqizinchi kuni boʻlib oʻtadi. Bu ogʻish shunchalik sezilarliki, buning uchun alohida tanqidiy atama bor — sōshiki bukkyō (葬式仏教), «dafn buddizmi»: bu oʻz rolini marosimlarga qisqartirib, boshqa narsa bilan shugʻullanishni toʻxtatgan ibodatxonalar deb ataladi.

Yaponiyada qancha buddist bor

Aniq raqamni aytish qiyin. Madaniyat ishlari agentligining yillik diniy maʼlumotnomasi — «Shūkyō nenkan» (宗教年鑑) maʼlumotlariga koʻra, mamlakatda ham sinto, ham buddizmning 80 milliondan ortiq izdoshı roʻyxatga olingan. Yigʻindi Yaponiya aholisidan sezilarli darajada oshadi va bu xato emas. Ibodatxonalar va maʼbadlar oʻzlari tashrif buyuruvchilar soni haqida hisobot berishadi, koʻplab yaponlar esa rasmiy ravishda ikkala dinga ham tegishli: yangi tugʻilgan chaqaloqlarni sinto ibodatxonasiga olib borishadi, qarindoshlarini esa buddaviy qonun boʻyicha dafn qilishadi.

«Buddha» toʻrt chiziqqa qanday sigʻdi: 仏 va 佛

仏 — значение: Buddha, buddha, maʼrifatga erishgan — онъёми: ブツ、フツ — кунъёми: ほとけ — 4 штрих(ов). 仏 — «Buddha»: yapon tilidagi buddaviy leksikaning asosiy belgisi. U 仏教 (buddizm), 仏像 (Buddha haykali) va 大仏 (ulkan Buddha haykali) soʻzlarida ham bor.

仏教 — «buddizm» — oddiy tuzilgan: 仏 «Buddha» va 教 «taʼlimot». Zamonaviy 仏 belgisi qadimgi 佛 ning soddalashtirilgan shakli: oʻng qismi 弗 ixcham 厶 bilan almashtirilgan va yetti chiziq oʻrniga toʻrtta qolgan. Bu yozuv urf-odati urushdan keyingi islohotlarda rasmiy boʻlgan. Belgi ikkita on-yomi oʻqilishiga ega — ぶつ va ふつ — va bitta kun-yomi, ほとけ.

Nima uchun oʻlgan kishini «hotoke» deb atashadi

ほとけ (hotoke) soʻzi ham «Buddha», ham kundalik hayotda «marhum, oʻlgan kishi» maʼnosini bildiradi. Lugʻatlar tan oladi: kelib chiqishi toʻliq aniq emas. Bir versiya uni xitoycha 浮図 — sanskritcha «Buddha» ning qadimgi koʻrinishiga bogʻlaydi; boshqasi bu oʻtishni oʻlimdan keyin inson ham Buddha kabi maʼrifatga erishadi, shuning uchun ikkalasi ham bir soʻz bilan ataladi degan taʼlimot bilan bogʻlaydi.

Yoʻnaltiruvchi chiziqlar boʻylab 仏 ni yozing — yapon tilida «buddizm» soʻzi boshlanadigan belgi.

Faqat dzen emas va faqat nikohsizlik emas: yapon buddizmi haqida nimalarni chalkashtiradilar

• «Yapon buddizmi — bu dzen». Dzen faqat yoʻnalishlardan biri: Sof yer maktablari — Jōdo-shū va Jōdo Shinshū ham kam emas. Shu bilan birga, ibodatxonalar soni boʻyicha eng katta alohida maktab haqiqatan ham dzen — Sōtō, uning 14 mingdan ortiq ibodatxonasi bor.
• «Yapon rohiblarining uylanishga haqqi yoʻq». Jōdo Shinshū maktabida ruhoniylar hali uning asoschisi Shinran davridan beri uylanishadi, qolganlarga buni 1872-yilgi Davlat kengashi Dajōkan farmoni ruxsat bergan — goʻsht yeyish va soch oʻstirish huquqi bilan birga. Shundan beri deyarli har qanday maktabda bosh rohibning xotini va bolalari odatiy hol.
• «Buddizm Yaponiyaga toʻgʻridan-toʻgʻri Hindistondan kelgan». Hindiston va Yaponiya oʻrtasida bir nechta vositachi bor: taʼlimot buddaviy Xitoyda shakllangan va Yaponiyaga Pekche qirolligi orqali xitoy anʼanalari tomonidan qayta ishlangan holda kirib kelgan.

Tez-tez so'raladigan savollar

Buddizm Yaponiyaga qachon kelgan?

Manbalarda ikki sana bor: 538-yil — «Jōgū Shōtoku hōō teisetsu» va «Gangōji garan engi» boʻyicha, 552-yil — «Nihon shoki» yilnomasi boʻyicha. Taʼlimotni hind yoki xitoy missionerlari emas, balki Koreyaning Pekche qirolligi elchilari olib kelgan. Tarixchilar bugun koʻproq oldingi sanani ishonchli deb hisoblashadi.

Yaponiyada buddizmning qanday maktablari bor?

Eng yirik yoʻnalishlar — IX asr boshlarida asos solingan Tenday va Shingon, Hōnen va Shinranning Sof yer maktablari, dzenning ikki tarmogʻi — Rinzay va Sōtō, hamda bitta sutra atrofida qurilgan Nichiren buddizmi. Har bir maktabning oʻz monastiri-markazi va oʻz asosiy amaliyoti bor.

Yapon buddizmi sintoizmdan nimasi bilan farq qiladi?

Sintoizm — asoschisi va muqaddas kitobi boʻlmagan son-sanoqsiz kamilar mahalliy kulti; buddizm esa matnlar, monastirlar va qayta tugʻilish haqidagi taʼlimot bilan tashqaridan kelgan. Asrlar davomida ikkala din shinbutsu-shūgō sifatida birga yashagan, to 1868-yilgi farmon ularni rasmiy ravishda ajratgunga qadar — ammo yaponlarning kundalik hayotida emas.

Yaponiyada qancha buddist bor?

Madaniyat ishlari agentligining yillik diniy statistikasi — «Shūkyō nenkan» boʻyicha buddistlar soni 80 milliondan ortiq kishini tashkil qiladi. Raqam taxminiy: u ibodatxonalarning oʻzlaridan toʻplangan, koʻplab yaponlar esa rasmiy ravishda sintoist sifatida ham roʻyxatga olingan.

Yapon rohiblari uylanishi mumkinmi?

Ha. Jōdo Shinshū maktabida ruhoniylar hali Shinran davridan beri uylangan, qolgan maktablar uchun taqiqni 1872-yilgi farmon bekor qilgan: u ruhoniylarga goʻsht yeyish va oila qurishga ruxsat bergan. Shundan beri oilali bosh rohib va bolalar deyarli har qanday yapon buddizm maktabida odatiy hol.

Yapon tilida «buddizm» qanday?

Yapon tilida «buddizm» — 仏教, bukkyō deb oʻqiladi. Birinchi belgi 仏 «Buddha», ikkinchisi 教 — «taʼlimot»: birgalikda «Buddha taʼlimoti» chiqadi. Xuddi shu birinchi belgi 仏像, «Buddha haykali», va 大仏, «ulkan Buddha haykali» soʻzlarida ham bor.

Manbalar

• Yaponiya Madaniyat ishlari agentligi: «Shūkyō nenkan» — dindorlar statistikasi
• Kotobank: 葬式仏教 — atamaning taʼrifi
• Vikipediya: Yaponiyada buddizm