Qadimgi Yaponiya tarixi: Jōmondan Naragacha
Qadimgi Yaponiya tarixi besh davrni qamrab oladi — Jōmondan Naragacha — ya'ni arxipelagdagi ilk manzilgohlardan taxminan 794-yilgacha, poytaxt Heian-kyō bo'lgan vaqtgacha. Ilk asrlar faqat qazishmalar orqali ma'lum, VIII asrdan boshlab esa yozma to'plamlar ham paydo bo'ladi — 712-yildagi «Kojiki» va 720-yildagi «Nihon shoki» — ular o'sha davr haqida so'z bilan, sopol parchalari bilan emas, hikoya qiladi.
Qadimgi Yaponiya tarixining aslida ikki manbasi bor va ular har doim ham bir-biriga mos kelavermaydi: arxeologlar yer ostidan topgan narsalar va qadimgi yaponlarning o'zlari bir yarim ming yil avval o'zlari haqida yozib qoldirganlari. Quyida ikkala qarash yonma-yon: qazishmalar bo'yicha besh davr va ular haqida (yoki ulardan oldin bo'lgan narsalar haqida) mamlakatning ilk yozma to'plamlari nima deydi.
Qadimgi Yaponiyaga qaysi davrlar kiradi
Yaponiya tarixi eng qadimgi zamonlardan boshlab besh davrga bo'linadi: Jōmon, Yayoi, Kofun, Asuka va Nara — ilk ovchi-yig'uvchi manzilgohlaridan 710-yilda birinchi doimiy poytaxt qurilishigacha. Ilk uch davr uchun yozma manbalar deyarli yo'q: faqat arxeologlar topgan narsalar — sopol idishlar, qo'rg'onlar, asboblar. Asuka va Nara — boshqa gap: bu yerga buddizm, ieroglif yozuvi va o'z o'tmishi haqida topilmalar emas, so'z bilan hikoya qiluvchi ilk to'plamlar keladi.
| Davr | Ierogliflar | Yillar | Nima bilan mashhur |
|---|---|---|---|
| Jōmon | 縄文時代 | mil. avv. taxminan 14 000 – 300 | Ovchilik va yig'uvchilik, arqon naqshli sopol idishlar |
| Yayoi | 弥生時代 | mil. avv. 300 – mil. 250 | Suvli sholichilik, metall, ilk proto-davlatlar |
| Kofun | 古墳時代 | 250–538 | Kofun qo'rg'onlari, Yamato hukmronligi ostida mamlakat birlashishi |
| Asuka | 飛鳥時代 | 538–710 | Buddizmning kelishi, ilk ritsuryō qonunlar to'plami |
| Nara | 奈良時代 | 710–794 | Birinchi doimiy poytaxt, «Kojiki» va «Nihon shoki» to'plamlari |
Arxeologiya nima deydi, yozma to'plamlar esa nima
Jōmon, Yayoi va Kofun haqida deyarli hamma narsa qazishmalar orqali ma'lum: manzilgohlar, sopol idishlar, dafn qo'rg'onlari, guvohlarning hikoyalari emas. Ilk yozma to'plamlar faqat VIII asr boshlarida, keyinroq paydo bo'ldi. «Kojiki» (712) og'zaki rivoyatlar va imperator uyining nasabnomasini xitoy ierogliflari va yapon tili aralashmasida to'pladi. «Nihon shoki» (720) xuddi shu voqealarning rasmiyroq versiyasini klassik xitoy tilida — xitoy sulola yilnomalari namunasida, mamlakat obro'si uchun bayon qildi. Ikkala to'plam ham afsonaviy qadimgi zamonlarni va VII asrgacha bo'lgan voqealarni qamrab oladi — ya'ni ularning mualliflari ham shaxsiy xotiralar asosida emas, rivoyatlar, urug' yozuvlari va ehtimol yo'qolgan oldingi matnlarga tayanib yozgan.
Nimadan boshlash kerak: besh davr tartib bilan
- Jōmon — davr nomini olgan arqon izli sopol idishlar va deyarli o'n to'rt ming yil davomida dehqonchiliksiz hayot.
- Yayoi — qit'adan kelgan suvli sholichilik, ilk metall asboblar va ilk proto-davlatlar.
- Kofun — ba'zan yuzlab metr uzunlikdagi zodagonlar qo'rg'onlari va Yamato urug'i hukmronligi ostida yerlar asta-sekin birlashishi.
- Asuka — buddizmning rasmiy qabul qilinishi, ilk yozma ritsuryō qonunlar to'plami va shahzoda Shōtoku islohotlari.
- Nara — birinchi doimiy poytaxt (Heijō-kyō shahri, hozirgi Nara), ulkan Budda haykali bo'lgan Tōdaiji ibodatxonasi va mamlakatning ilk yozma to'plamlari.
Jōmon davri: nega u bunchalik uzoq
Jōmon davri ko'p ming yilliklarga cho'zilgan — turli hisob-kitoblarga ko'ra mil. avv. 14 000 dan 300-yilgacha, ya'ni qolgan barcha davrlarning birgalikdagi davridan ham uzoqroq. Nomini yapon kulollari deyarli butun shu vaqt davomida yasagan sopol idishlardagi arqon to'qima naqshi (縄文, «jōmon», so'zma-so'z «arqon izi») bergan. Bunday uzunlik — hech narsa bo'lmagan degani emas: shunchaki yozuvsiz va hokimiyat almashinuvisiz tarixchilar davrni keyingi asrlar kabi mayda bosqichlarga bo'la olmaydi. Jōmon ichidagi bo'linish aniq yil bilan sanaladigan voqealarga emas, sopol idishlar va asboblar shaklidagi asta-sekin o'zgarishlarga asoslanadi.
Nomi va ierogliflar: 古代
古代 こだい deb o'qiladi: 古 «eski, qadimgi» va 代 «davr, avlod» birgalikda «qadimiylik» ma'nosini beradi. So'z aynan Yaponiyaga bog'lanmagan — u har qanday mamlakatning qadimiyligini bildiradi, agar gap aynan yapon qadimiyligi haqida bo'lsa, bu odatda suhbat kontekstidan ma'lum bo'ladi yoki oldiga 日本 «Yaponiya» so'zi qo'shiladi.
古 — значение: eski, qadimgi, avvalgi — онъёми: コ — кунъёми: ふる.い、ふる- — 5 штрих(ов). 古 — «eski, qadimgi, avvalgi»: 5 chiziq, N4 darajasidagi belgi. Xuddi shu o'zak 古代 (kodai, «qadimiylik») va 古い (furui, «eski») so'zlarida ham bor.
| Yaponcha | O'qilishi | Tarjimasi |
|---|---|---|
| 古代 | kodai · kodai | Qadimiylik — eng qadimgi davrlarning umumiy nomi |
| 縄文時代 | Jōmon jidai · Jōmon jidai | Jōmon davri |
| 弥生時代 | Yayoi jidai · Yayoi jidai | Yayoi davri |
| 神話 | shinwa · shinwa | Afsona, mifologiya |
| 遺跡 | iseki · iseki | Arxeologik yodgorlik, qazishma joyi |
| 古い | furui · furui | Eski |
Yo'naltiruvchi chiziqlar bo'ylab 古 ni yozing — 古代 dagi «qadimgi» belgisi.
Nega 古 ning ikki xil o'qilishi bor
古代 so'zidagi 古 こ deb o'qiladi — bu ieroglifning o'zi bilan birga Xitoydan kelgan on o'qilishi. Alohida, boshqa belgilarsiz, xuddi shu ieroglif yaponcha o'qiladi: ふるい, furui, «eski». Bunday qo'sh o'qilish ko'pchilik kanji uchun norma: on bir nechta ieroglifdan iborat qo'shma so'zlarda ishlatiladi, kun esa belgi yolg'iz turganda, ko'pincha hiragana bilan tugaganda.
Qadimgi Yaponiya anime va o'yinlarda qayerda uchraydi
Jōmon, Yayoi yoki Kofun davrlarining to'g'ridan-to'g'ri ekranlashtirilishi deyarli yo'q — o'sha asrlardagi odamlar hayoti haqidagi manbalar to'liq syujet uchun juda kam. Ammo bu davrning alohida shaxslari va afsonalari baribir ekran va o'yinlarga tushadi.
- Neko Neko Nihonshi (2016–2021, NHK) — hukmdor Himiko kabi tarixiy shaxslar mushuklar qilib chizilgan komediya seriali.
- Fate/Grand Order — o'yinning chaqiriladigan «xizmatkorlari» orasida Kofun davrining afsonaviy shahzodasi Yamato Takeru va III asrdagi Yamatai qirolligining shamanka hukmdori Himiko bor.
Tez-tez so'raladigan savollar
- Qadimgi Yaponiya tarixi deb nimaga aytiladi?
- Qadimgi Yaponiya tarixi deb arxipelagda ilk odamlar paydo bo'lganidan taxminan 794-yilgacha bo'lgan davrga aytiladi: Jōmondan Naragacha besh davr. Ilk uchtasi deyarli faqat qazishmalar orqali ma'lum, oxirgi ikkitasi esa «Kojiki» va «Nihon shoki» yozma to'plamlari orqali ham.
- Yaponiya tarixi eng qadimgi zamonlardan boshlab qanday tuzilgan?
- Eng qadimgi zamonlardan boshlab u besh davrga bo'linadi: Jōmon (ovchilik va yig'uvchilik), Yayoi (sholichilik), Kofun (qo'rg'onlar va Yamato ostida birlashish), Asuka (buddizmning kelishi) va Nara (birinchi doimiy poytaxt, ilk yozma to'plamlar).
- Jōmon davri qachon bo'lgan?
- Taxminan mil. avv. 14 000 dan 300-yilgacha — tarixchilar aniq chegaralarda kelishmaydi, ammo bu Yaponiya tarixidagi eng uzoq davr ekaniga qo'shiladilar. Nomini deyarli butun davr mobaynida yasalgan arqon naqshli sopol idishlar (縄文) bergan.
- «Kojiki» «Nihon shoki» dan nimasi bilan farq qiladi?
- Ikkala to'plam ham VIII asr boshlarida yozilgan va bir xil afsonalarni qayta hikoya qiladi, ammo turlicha. «Kojiki» (712) — xitoy ierogliflari va yapon tili aralashmasida, ichki o'quvchi uchun; «Nihon shoki» (720) — klassik xitoy tilida, xitoy yilnomalari namunasida, tashqi obro' uchun.
- «Qadimiylik» yaponcha qanday yoziladi?
- 古代, こだい (kodai) deb o'qiladi: 古 — «eski, qadimgi», 代 — «davr, avlod». So'z aynan Yaponiya bilan bog'lanmagan — u har qanday mamlakatning qadimiyligini bildiradi, yapon konteksti odatda suhbatdan ma'lum bo'ladi.
- Qadimgi Yaponiya haqida anime bormi?
- To'g'ridan-to'g'ri ekranlashtirishlar kam — o'sha asrlardagi hayot haqidagi manbalar deyarli yo'q. Ammo bu davrning tarixiy shaxslari, masalan, hukmdor Himiko, Neko Neko Nihonshi komediya serialida va Fate/Grand Order o'yinida uchraydi.
Manbalar
Yangilangan: 2026-09-11