Nagasaki shahri — «uzun burun» va shogunlar davrida Yaponiyaning Yevropaga ochilgan derazasi
Nagasaki — Kyusyu orolining gʻarbidagi port shahri, shu nomdagi prefekturaning maʼmuriy markazi. 長崎 nomi «uzun burun» degan maʼnoni bildiradi — bu port relyefiga yoki Kamakura davrida bu yerlarni boshqargan urugʻ familiyasiga bogʻliq. 1571-yildan bu yerga portugal, 1641-yildan esa golland kemalari kirib kelgan: deyarli ikki asr davomida bu Yaponiyaning Yevropa bilan toʻgʻridan-toʻgʻri savdo qiladigan asosiy porti boʻlgan.
Nomning kelib chiqishi haqidagi ikki versiyadan qaysi biri aniqroq ekanini koʻrib chiqamiz — relyefmi yoki urugʻ familiyasimi. Shuningdek, Nagasaki aslida Yaponiyaning dunyoga ochilgan yagona derazasi boʻlmaganini: yopiq chegaralar davrida mamlakatning qoʻshnilar bilan aloqa qilish uchun yana uchta rasmiy kanali boʻlganini bilib olamiz. Shu bilan birga, shaharda kasutera qayerdan kelganini, Dejima oroli nima ekanini va YuNESKOning Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan koʻmir Gunkanjima bilan qanday bogʻliqligini bilib olamiz.
Nagasaki: «uzun burun» — relyefga koʻra yoki urugʻ familiyasiga koʻra
長崎 ながさき (Nagasaki) deb oʻqiladi va yozuvda 長 «uzun» va 崎 «burun» belgilaridan tashkil topgan. Bir versiyaga koʻra, nom relyefning oʻzini tasvirlaydi: hozirgi Tateyama hududida bir vaqtlar koʻrfazga chiqib turgan tor va uzun burun. Boshqa versiyaga koʻra, u Kamakura davridayoq bu yerlarni boshqargan Nagasaki urugʻining yer egalariga borib taqaladi.
Qaysi versiya hujjatlarda aks etgan
Hujjatlar bu hududni Kamakura davridayoq Nagasaki urugʻi bilan bogʻlaydi, ammo avval nima boʻlgani — familiyami yoki burun nomimi — aytish qiyin: yapon urugʻlari koʻpincha oʻz mulklari joylashgan joy nomidan familiya olgan. Shuning uchun ikkala versiya bir-birini inkor etmaydi, balki toʻldiradi.
Dejima: butun Yevropaga qarshi kichkina port
1571-yilda Nagasaki koʻrfaziga birinchi marta portugal kemalari kirib kelgan va baliqchilar porti tezda Yaponiyadagi Yevropa savdosining asosiy portiga aylangan. 1636-yilda hukumat portugal savdogarlarini shahardan ajratish uchun koʻrfazda Dejima orolini yaratgan. 1639-yilda portugallar quvib chiqarilgach, orol boʻsh qolgan, 1641-yilda esa bu yerga Hiradodagi golland savdo punkti koʻchirilgan. Dejima 1859-yilda mamlakat ochilgunga qadar Yaponiyaning yevropaliklar bilan toʻgʻridan-toʻgʻri savdo qiladigan nuqtasi boʻlib qolgan.
Nagasaki haqiqatan ham dunyoga «yagona deraza» boʻlganmi
Aslida yopiq chegaralar davrida Yaponiyaning tashqi dunyo bilan aloqa qilish uchun bitta emas, toʻrtta rasmiy kanali boʻlgan. Nagasakidan tashqari, Koreya bilan aloqalarni Tsusima urugʻi, Ryukyu qirolligi bilan — Satsuma urugʻi, Ezdo orolidagi aynlar bilan esa — Matsumae urugʻi boshqargan. Ammo aynan Nagasaki mamlakat Yevropa va Xitoy bilan toʻgʻridan-toʻgʻri savdo qiladigan yagona joy boʻlib qolgan — shuning uchun ham unga «dunyoga deraza» degan nom berilgan.
Kasutera, yashirin xristianlar va Gunkanjima: eski portdan nima qolgan
Kasutera — retsepti Nagasakiga portugallar bilan kelgan yumshoq biskvit. Nomi portugalcha pão de Castela, «Kastiliya noni» bilan bogʻlanadi: Yaponiyada shirinlik shunday nomlangan va yaponcha カステラ (kasutera) shu talaffuzni saqlab qolgan.
Koʻmir oroli va 9-avgust xotirasi
Aynan Nagasaki atrofidan kakure-kirishitan — davlat tomonidan taqiqlangandan keyin deyarli ikki yarim asr davomida eʼtiqodini yashirin saqlagan yapon xristianlarining avlodlari tarixi chiqqan. Yaqin koʻrfazda Gunkanjima («bronenosets orol») — beton uylardan zich qurilgan sobiq koʻmir oroli Xasima joylashgan. Bu yerda qazib olish 1974-yilda toʻxtatilgan, 2015-yilda esa orol Meiji sanoat inqilobi yodgorliklarining bir qismi sifatida YuNESKOning Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. 1945-yil 9-avgustda Nagasakiga ikkinchi atom bombasi tashlangan — bu tarixdagi yadro qurolining ikkinchi va hozircha oxirgi jangovar qoʻllanishi; bugun bu haqda Tinchlik bogʻi va atom bombardimonlari muzeyi eslatib turadi.
崎 — Yaponiyaning turli burchaklarida uchraydigan «burun»
崎 — значение: burun, qirgʻoqning dengizga chiqib turgan qismi — онъёми: キ — кунъёми: さき、さい、みさき — 11 штрих(ов). 崎 — «burun»: Nagasaki nomidagi ikkinchi belgi. Xuddi shu belgi Kyusyudagi Miyazaki shahri nomida (宮崎) va 山崎 (Yamazaki) kabi koʻplab familiyalarda uchraydi.
Nega «burun» belgisida togʻ yashiringan
崎 chap tomondagi 山 «togʻ» radikali va oʻng tomondagi oʻqilishni koʻrsatuvchi 奇 fonetikasidan tashkil topgan. Belgidagi togʻ tasodifiy emas: burunlar koʻpincha dengizga choʻzilgan tepaliklarning tarmoqlari boʻladi.
| Yaponcha | O'qilishi | Tarjimasi |
|---|---|---|
| 長崎 | Nagasaki · Nagasaki | Nagasaki — shaharning oʻz nomi |
| 長崎市 | Nagasaki-shi · Nagasaki-shi | Nagasaki shahri — rasmiy nomi |
| 出島 | Dejima · Dejima | Dejima — golland savdo punkti joylashgan sunʼiy orol |
| 宮崎 | Miyazaki · Miyazaki | Miyazaki — xuddi shu 崎 belgisiga ega yana bir shahar |
| カステラ | kasutera · kasutera | Kasutera — portugallar bilan kelgan biskvit |
| 軍艦島 | Gunkanjima · Gunkanjima | Gunkanjima — «bronenosets orol», YuNESKO obyekti |
崎 belgisini yoʻnaltiruvchi chiziqlar boʻylab yozing — Nagasaki nomidagi «burun» belgisi.
Tez-tez so'raladigan savollar
- Nagasaki shahri qayerda joylashgan va shogunlar davrida nima bilan mashhur boʻlgan?
- Shahar Kyusyu orolining gʻarbiy qirgʻogʻida, tabiiy chuqur koʻrfazda joylashgan. Yaponiyaning yopiq chegaralari davrida, XVII–XIX asrlarda, aynan bu yerga yevropaliklarning kemalari kirib kelgan: avval portugal, keyin golland kemalari — sunʼiy Dejima orolidagi savdo punkti orqali.
- Nagasaki nomi yaponchadan qanday tarjima qilinadi?
- 長崎 soʻzma-soʻz «uzun burun» degan maʼnoni bildiradi: 長 — «uzun», 崎 — «burun». Bir versiyaga koʻra, nom eski koʻrfaz relyefini tasvirlaydi, boshqasiga koʻra, Kamakura davrida bu yerlarni boshqargan Nagasaki urugʻining familiyasiga borib taqaladi. Ikkala versiya bir-biriga zid emas.
- Nagasaki Yaponiyaning dunyoga yagona derazasi boʻlgani rostmi?
- Unchalik emas: yopiq chegaralar davrida mamlakatning qoʻshnilar bilan aloqa qilish uchun toʻrtta rasmiy kanali boʻlgan — Nagasakidan tashqari, Koreya bilan aloqalar uchun Tsusima, Ryukyu uchun Satsuma va Ezdo aynlari uchun Matsumae. Ammo aynan Nagasaki Yevropa va Xitoy bilan toʻgʻridan-toʻgʻri savdo qiladigan yagona joy boʻlib qolgan.
- Dejima oroli nima?
- Dejima — Nagasaki koʻrfazidagi sunʼiy orol boʻlib, 1636-yilda portugallar uchun qurilgan va 1641-yildan 1859-yilgacha golland savdogarlarining savdo punkti boʻlib xizmat qilgan. Bu deyarli ikki yarim asr davomida Yaponiyaning yevropaliklar bilan toʻgʻridan-toʻgʻri aloqadagi yagona nuqtasi boʻlgan.
- Gunkanjima nima?
- Gunkanjima, «bronenosets orol», — Nagasaki koʻrfazidagi Xasima orolining xalq nomi: beton uylardan zich qurilgan sobiq koʻmir koni, shaxta yopilgach odamsiz qolgan. Bugungi kunda orolning tashlandiq silueti YuNESKOning Butunjahon merosi roʻyxatining bir qismi boʻlib, u yerga Meiji sanoat inqilobi yodgorligi sifatida kiritilgan.
- «Nagasaki» qanday ierogliflar bilan yoziladi?
- 長崎, ながさき deb oʻqiladi. 長 «uzun», 崎 esa «burun» degan maʼnoni bildiradi. Bu oʻqilish Kamakura davridayoq bu joyga birikkan, oʻshanda bu yerlarni boshqargan urugʻ xuddi shu familiyaga ega boʻlgan, keyinchalik 崎 belgisi boshqa yapon toponimlariga ham kirgan, masalan Miyazaki.
Manbalar
Yangilangan: 2026-09-15